زیــــــبا تـەهـــــــــــا
مێژووی گەلی کورد، لە سەدەکانی ڕابردوودا تا سەردەمی هاوچەرخ پڕاوپڕە لە داستان و کارەساتی گەورە، بەڵام هاوکات پڕیشە لە سەروەری، قوربانیدان و خۆڕاگری کە هیچ هێزێک نەیتوانیوە دەنگ و رەنگی کپ بکات. لە ناو ئەم مێژووە پڕ لە هەوراز و نشێوەدا، دۆوزی بارزان و قۆناغە جۆراوجۆرەکانی ستەم و چەوسانەوە، پێگەیەکی تایبەت و پڕ لە برین داگیر دەکات. جینۆسایدی بارزانییەکان، وەک برینێکی قووڵ لە جەستەی نەتەوەی کورددا، تەنها چیرۆکی لەناوبردنی جەستەیی مرۆڤەکان نییە، بەڵکو چیرۆکی پیلانێکی گەورەیە بۆ سڕینەوەی ناسنامە، زمان و کەلتووری نەتەوەی کورد. لەم تراژیدیادا، ئافرەتانی بارزانی وەک قەڵایەکی پۆڵایین دەرکەوتن و بوونە چرای ڕووناککەرەوەی ڕێگەی مانەوە و بەردەوامیی نەتەوەیەک.
بۆ تێگەیشتنی قووڵ لە مێژووی بارزانییەکان، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ئەو بنەما قووڵەی خەبات کە دەیان ساڵە لە پێناو مافە ڕەواکانی گەلی کورددا دروستبووە. دەڤەری بارزان هەمیشە وەک لانکەی شۆڕش و بەرخودان ناسراوە، شوێنێک کە نەک تەنها پیاوان، بەڵکو تەواوی کۆمەڵگە بە ئافرەت و منداڵەوە تێیدا بوونە بەشێک لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان. ئەم پێگە تێکۆشەرەی بارزان وایکرد کە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق بە چاوی دوژمنکارییەکی قووڵەوە سەیری ئەم دەڤەرە بکەن و هەمیشە لە هەوڵی لەناوبردن و سەرکوتکردنیاندا بن.
کاتێک باسی جینۆسایدی بارزانییەکان دەکەین، باسی زنجیرەیەک پەلاماری دڕندانە دەکەین کە لە چەندین قۆناغی جیاوازدا ئەنجام دراون، وەک ئەنفالی بارزانییەکان لە ساڵی ١٩٨٣، کە تێیدا هەشت هەزار پیاو و مێردمنداڵی بارزانی تەنها لەبەر ئەوەی کورد و بارزانی بوون، بە بێ هیچ تاوانێک لە بیابانەکانی عێراقدا زیندەبەچاڵ کران.
ئەو شاڵاوە دڕندانەی کە رژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٨٣ دژی بارزانییەکان ئەنجامیدا، یەکێک بوو لە دڕندەترین کارەساتی سەدەی بیستەم. هەشت هەزار مرۆڤی بێتاوان، لە پیرەپیاوی پەککەوتە تا منداڵی ساوا، لە ناوچە جیاجیاکانی نیشتەجێبوونیان و کەمپەکانی نیشتەجێکردنی زۆرەملێ لە هەولێر و دەوروبەری، دەستگیر کران و بەرەو ناوچە بیابانییەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق گواسترانەوە. مەبەستی سەرەکیی ئەم ڕیشەکێشانە، پاکتاوکردنی نەتەوەیی و بنەبڕکردنی نەوەیەکی تێکۆشەر بوو. ئەو پیاوانەی کە بە زۆر لە ماڵ و منداڵیان جیاکرانەوە، هیچ کات نەگەڕانەوە و مێژوو شاهیدی ئەوە بوو کە چۆن لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا شەهید کران. ئەم کارەساتە زیانێکی گەورەی دەروونی و کۆمەڵایەتی بە کۆمەڵگەی بارزانی گەیاند، چونکە لە چەند کاتژمێرێکدا هەزاران خێزان بێ سەرپەرشت و بێ باوک مانەوە و قورساییەکی زۆر کەوتە سەر شانی ئافرەتان.
لێرەدا، ڕۆڵی مێژوویی و مەزنی ئافرەتە بارزانییەکان دەردەکەوێت کە کاتێک هەموو پیاوەکان لە ماڵەکان ڕفێنران و جینۆساید کران، ئەوان لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی زۆر سەختدا خۆیان بینەوە. ئافرەتانی بارزانی، کە لە ناوچەیەکی شاخاوی و نەریتخوازدا دەژیان، لە ناکاو بوونە سەرۆکی خێزان، بەخێوکەر، و پارێزەری سەرەکیی منداڵە بێ باوکەکان و کەسە بەساڵاچووەکان. بارودۆخی ژیانیان لەو کەمپە زۆرەملێیانەی کە ڕژێمی بەعس بۆی دروستکردبوون، پڕ بوو لە برسیەتی، نەخۆشی، ترس و گوشاری دەروونیی بەردەوام. لەگەڵ ئەوەشدا، ئافرەتە بارزانییەکان هەرگیز چۆکیان بۆ ئەو زوڵمە نەدا و ڕێگەیان نەدا لەبەردەم دوژمن شکست بێنن. ئەوان نەک تەنها ئەرکی دایکایەتییان جێبەجێ کرد، بەڵکو بوونە پارێزەری ڕاستەقینەی کەلتوور، زمان و ناسنامەی نەتەوەیی کە ڕژێم دەیویست لەناوی ببات.
ڕەهەندێکی تری خۆڕاگریی ئافرەتە بارزانییەکان پەیوەندی بە پاراستنی بنەما بەرزە کۆمەڵایەتی و ئاکارییەکانەوە هەیە لە ناو دایکانی بارزاندا. لەو بارودۆخە سەختەدا کە دەوڵەت هەموو دەرگا و پەنجەرەیەکی ژیان و پێشکەوتنی لێ داخستبوون، دایکانی بارزانی بە دەستی بەتاڵ و دڵی پڕ لە برینەوە، منداڵەکانیان لەسەر بنەمای خۆشەویستیی خاکی نیشتمان، نەتەوەپەروەری، و ڕەوشتی بەرز پەروەردە کرد. ئەوانیان فێری ئەوە کردن کە چۆن سەرەڕای هەژاری و دەربەدەری، شانازی بە کوردبوونی خۆیانەوە بکەن و لەبیر نەکەن کە ئەوان نەوەی ئەو باوکانەن کە لەپێناو ئازادیدا گیانیان بەخشیووە. ئەم پەروەردە ڕۆحییە قووڵە وایکرد کە منداڵانی بارزانی، سەرەڕای هەموو نەبوونییەک، گەورە ببن و ببنە کەسایەتیی کاریگەر لە خەباتی ڕزگاریخوازی کوردستاندا، کە ئەمەش سەرکەوتنێکی مەزن بوو بەسەر سیاسەتی بەعەرەبکردن و توانەوەدا.
دەکرێت بڵێین ئافرەتە بارزانییەکان وەک سیمبولێک بۆ “دایکی نیشتمان” لە ئەدەبیات و مێژووی کوردیدا دەردەکەون. ئەوان بە پۆشاک و جلوبەرگی کوردیی ڕەسەنی خۆیانەوە، لەناو زیندانەکان، کەمپەکان و لە کاتی کۆچڕەوەکاندا، پەیامی مانەوەیان بە جیهان گەیاند. پۆشاکی کوردی لای ئافرەتانی بارزانی تەنها پارچە قوماشێک نەبوو، بەڵکو سیمبولێکی نەتەوەیی بوو کە لە ڕێگەیەوە بەرەنگاری هەموو هەوڵەکانی سڕینەوە بوونەوە. هەروەها، زمان و ئەدەبی زارەکی و چیرۆکە ڕەسەنەکانی شۆڕش و بەرخودان لە ماڵەکاندا لەلایەن دایکانەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگواسترانەوە. ئەمە وایکرد کە جینۆساید نەتوانێت زنجیرەی نەوەکان بپچڕێنێت، چونکە یادەوەریی نەتەوەیی لە هزر و دڵی منداڵەکاندا بە زیندوویی گەشەی دەکرد و گەورە دەبوو.
جینۆسایدی بارزانییەکان تەنها کارەساتێکی ڕابردوو نییە، بەڵکو وانەیەکی گەورەیە بۆ ئێستا و داهاتووی گەلی کورد. ئەم کارەساتە نیشانیدا کە ستەمکاران چەندە دڕندە بن و هەوڵی لەناوبردنی گەلی کورد بدەن، هێشتا هێزێکی ناوەکی لەم کۆمەڵگەیەدا هەیە کە دەتوانێت لە خەڵوەتگەی ئازارەوە هەستێتەوە و ژیان لە نوێوە دروست بکاتەوە. ئافرەتانی بارزانی سەلماندیان کە ئافرەتی کورد تەنها قوربانیی جەنگ نییە، بەڵکو بزوێنەر و پارێزەری سەرەکیی کۆمەڵگەیە لە کاتە هەرە سەختەکاندا.
لە کۆتاییدا، یادکردنەوەی جینۆسایدی بارزانییەکان و ڕۆڵی مەزنی ئافرەتە بارزانییەکان، ئەرکێکی نیشتمانی و ئەخلاقییە بۆ هەموو تاکێکی کورد. پێویستە ئەم داستانە گەورەی خۆڕاگرییە نەهێڵرێت لە یاد بچێتەوە و دەبێت وەک بەشێکی سەرەکی لە پەروەردە و مێژووی نەتەوەییماندا بچێنرێت. ئافرەتە بارزانییەکان وەک قەڵغانێکی زیندوو لە بەرامبەر نەماندا وەستان و ناسنامەی کوردییان لە ناو تۆز و خۆڵی ستەمدا پاراست و گەیاندە کەناری ڕووناکی. ئەوان نیشانیاندا کە کوردستان هەرچەندە ڕووبەڕووی زۆرداریی گەورە ببێتەوە، بەڵام تاوەکو دایکی وەکو دایکانی بارزان لەسەر ئەم خاكە هەبن، ناسنامەی کوردی هەرگیز لەناو ناچێت و شۆڕش و خۆڕاگری بەردەوام دەبێت تا گەیشتن بە دوا مەنزڵی ئازادی و سەربەخۆیی.