ڕێبین كاكهمهم باوزی
لە ڕوانگەی زانستی کۆمەڵناسییەوە (Sociology)، تیرۆری ئەلیکترۆنی وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی نوێ و لادانێکی ڕێکخراو پێناسە دەکرێت کە کار دەکاتە سەر پێکهاتە، بەها، و پەیوەندییە مرۆییەکان، وەک ئامرازێکی جەنگی دەروونی و توندوتیژیی ڕەمزی، بە مەبەستی شێواندنی واقیعی کۆمەڵایەتی، دروستکردنی ترس و دڵەڕاوکێی گشتی (Moral Panic)، و لاوازکردنی سەرمایەی کۆمەڵایەتی (متمانە)، کە لە پشتیاوە پاڵنەری ئایدۆلۆژی یان سیاسی هەیە بۆ ناچارکردنی کۆمەڵگا یان دەسەڵات بۆ قبوڵکردنی گۆڕانکاریی دیاریکراو.
تیرۆری ئەلیکترۆنی (Cyberterrorism) تەنها گۆڕانکارییەک نییە لە ئامرازەکانی توندوتیژیدا، بەڵکو وەرچەرخانێکی قووڵە لە پێکهاتەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و شێوازی کارکردنی دامەزراوە پەروەردەیییەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا. لە کاتێکدا کە ڕوانگە تەکنیکییەکان جەخت لەسەر هاککردن و پاراستنی داتاکان دەکەنەوە، سۆسیۆلۆژیای هاوچەرخ و زانستە پەروەردەیییەکان لە ڕەهەندی مرۆیی، دەروونی، و کولتووریی ئەم دیاردەیە دەکۆڵنەوە، کە چۆن فەزای مەجازی دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ تێکدانی سەقامگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتی.
١. ڕوانگەی سۆسیۆلۆژیای هاوچەرخ: لێکهەڵوەشانی ئاسایشی بوونگەراییلە ڕوانگەی کایەی سۆسیۆلۆژیای هاوچەرخەوە، بەتایبەت لەژێر ڕۆشنایی تیۆرییەکانی “کۆمەڵگای مەترسی” (Risk Society)، تیرۆری ئەلیکترۆنی جۆرێک لە “ناسەقامگیریی بوونگەرایی” (Ontological Insecurity) لەناو کۆمەڵگادا بەرهەم دەهێنێت. لە کۆمەڵگای نەریتییدا، سەرچاوەکانی مەترسی دیار و سنووردار بوون، بەڵام لە فەزای سایبەردا، مەترسییەکە سنوورە جوگرافییەکان دەبەزێنێت و دەچێتە ناو تایبەتترین کایەکانی ژیانی ڕۆژانەوە.
تیرۆریزم لەم ڕەهەندەدا پشت بە شێواندنی واقیع و بڵاوکردنەوەی چەواشەکاریی سیستماتیک (Disinformation) دەبەستێت. ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی “سەرمایەی کۆمەڵایەتی” (Social Capital) و لەدەستدانی متمانەی گشتی بە دامەزراوە فەرمییەکان، میدیاکان، و تەنانەت متمانەی تاکەکان بە یەکتری. گروپە توندڕەوەکان سۆشیال میدیا وەک ئامرازێک بۆ جەمسەرگیریی کۆمەڵایەتی (Social Polarization) بەکاردەهێنن؛ ئەوان درزە نەتەوەیی، ئاینی، یان چینایەتییەکان قووڵتر دەکەنەوە و فەزایەکی پڕ لە ڕقوڕینە دەخوڵقێنن کە شیرازەی پێکەوەژیانی ئاشتیانە لەناو دەبات.
٢. ڕوانگەی زانستە پەروەردەیییەکان: کێشەی “پەروەردەی پێچەوانە” و ڕادیکاڵبوون
لە لایەکی دیکەوە، زانستە پەروەردەیییەکان لە مەترسیی تێکچوونی پرۆسەی پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی (Socialization) دەکۆڵنەوە. هێڵەکانی ئینتەرنێت و یارییە ئەلیکترۆنییەکان بوونەتە ژینگەیەکی بەپیت بۆ “پەروەردەی پێچەوانە” (Counter-Education)، کە تێیدا گروپە تیرۆریستییەکان ستراتیژیەتی دەروونیی پێشکەوتوو بۆ ڕاوکردنی مێرمنداڵان و گەنجان بەکاردەهێنن.
ئەم گروپانە سوود لە بۆشایی دەروونی، سۆزداری، یان نائومێدیی ئابووریی گەنجان وەردەگرن و لە ڕێگەی گوتاری سۆزداریی سەرنجڕاکێش و بەڵێنی درۆینەوە، هێواش هێواش بەرەو ڕادیکاڵبوون (Radicalization) کێشیان دەکەن. ئەم پرۆسەیە لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی خێزان و قوتابخانە ڕوودەدات، کە تێیدا سیستەمی بەها ئەرێنییەکانی تاک دەگۆڕدرێت بۆ بەهای توندوتیژی و ڕەتکردنەوەی ئەویتر.
٣. ستراتیژیەتی ڕووبەڕووبوونەوەی هاوبەش
بۆ گۆڕینی ئەم هاوکێشەیە، پێویستە گۆڕانکاری لە فەلسەفەی پەروەردەییدا بکرێت. ڕووبەڕووبوونەوەی تیرۆری ئەلیکترۆنی تەنها بە چەکی تەکنیکی ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە پەرەپێدانی “هۆشیاریی ڕەخنەیی” (Critical Literacy) و “پەروەردەی دیجیتاڵی” (Digital Citizenship) هەیە لەناو پرۆگرامەکانی خوێندندا.
قوتابخانە و زانکۆکان دەبێت فێرخوازان چەکدار بکەن بە توانای شیکردنەوە و هەڵسەنگاندنی ڕەخنەیی بۆ ئەو ناوەرۆکانەی لە جیهانی مەجازیدا دەخرێنە بەردەستیان، تاوەکو نەبنە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئایدۆلۆژیای توندڕەوی.
لە کۆتاییدا، بنبڕکردنی تیرۆری ئەلیکترۆنی پێویستی بە هاوئاهەنگییەکی توندوتۆڵ هەیە لە نێوان توێژینەوە سۆسیۆلۆژییەکان و دامەزراوە پەروەردەیییەکان، بۆ دروستکردنی هۆشیارییەکی گشتی کە بتوانێت بەرگری لە ناسنامە، بەها مرۆییەکان، و ئاسایشی دەروونیی نەوەی نوێ بکات.
*مامۆستای زانكۆ له زانكۆی سهلاحهدین.