سەردار ئەکرەم _ بەریتانیا
شانۆی “کێ لە ڤێرجینیا وۆڵف دەترسێت؟”، بەرهەمی نووسەری ناوداری ئەمریکی ئێدوارد ئاڵبی، یەکێکە لە شاکارە هەرە گرنگەکانی شانۆی سەدەی بیستەم. ئەم شانۆگەرییە کە ساڵی ١٩٦٢ نمایش کرا، هەر زوو بووە جێگەی سەرنجی ڕەخنەگران و بینەران، چونکە بە شێوەیەکی قووڵ و بێپەردە باس لە واقیعە تاڵەکانی ژیانی ژنومێردایەتی و خەونی ئەمریکی دەکات. ئاڵبی لەم بەرهەمەیدا، چوار کارەکتەر لە شەوێکی درەنگدا کۆ دەکاتەوە و لە ڕێگەی گفتوگۆیەکی توند و پڕ لە گرژییەوە، نهێنییە شاراوەکانی پەیوەندییەکانیان ئاشکرا دەکات.
چیرۆکی شانۆگەرییەکە لە ماڵی جۆرج و مارتا ڕوو دەدات، کە ژن و مێردن و لە زانکۆیەکی نیوئینگلاند دەژین. جۆرج مامۆستای مێژووە و مارتاش کچی سەرۆکی زانکۆکەیە. دوای ئاهەنگێکی کۆمەڵایەتی لە ماڵی باوکی مارتا، ئەوان درەنگانێک دەگەڕێنەوە ماڵەوە و مارتا بە جۆرج ڕادەگەیەنێت کە میوانیان دێت؛ نیک و هۆنی؛ نیک مامۆستا نوێیەکەی زیندەزانی لە زانکۆکە و هۆنی هاوسەریەتی. ئەم چوار کەسایەتییە لە ماوەی شەوێکدا، سێ بەشی شانۆگەرییەکە پێک دەهێنن کە پڕە لە یاریی دەروونی، قسەی تاڵ، گاڵتەجاڕی و ئاشکراکردنی ڕاستییەکی زۆر ناخۆش. جۆرج و مارتا پەیوەندییەکی پڕ لە گرژی و ڕق و کینەیان هەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا بە شێوەیەکی سەیر وابەستەی یەکترن. ئەوان یارییەکی دەروونی ترسناک ئەنجام دەدەن کە تێیدا یەکتر و میوانەکانیشیان دەکەنە قوربانی. ئەم یارییانە بریتیین لە “یارییە خۆشەکان”، “فڕێدانی میوانەکان” و “هێنانی منداڵەکە”. یەکێک لە تێما سەرەکییەکانی شانۆگەرییەکە، جیاوازی نێوان خەیاڵ و واقیعە. جۆرج و مارتا ژیانێکیان لەسەر بنەمای خەیاڵ و درۆ دروست کردووە، بەتایبەتی کوڕێکی خەیاڵییان هەیە کە بۆتە ناوەندی ژیانیان. ئەم کوڕە خەیاڵییە وەک پەناگەیەک و لە هەمان کاتدا وەک چەکێک بەکاری دەهێنن بۆ ئازاردانی یەکتر. ئاڵبی لێرەدا پرسیارێکی قووڵ دەورووژێنێت: ئایا مرۆڤ دەتوانێت بەبێ خەیاڵ و درۆ بژیێ؟ ئایا ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستی، هەرچەندە تاڵ بێت، تاکە ڕێگایە بۆ ڕزگاربوون؟ وەک مارتا دەڵێت: “ڕاستی یان خەیاڵ، جۆرج؛ تۆ جیاوازییەکەی نازانیت.” جۆرجیش وەڵام دەداتەوە: “نەخێر، بەڵام دەبێت وەک ئەوە بژین کە دەیزانین. ” ئەم دیالۆگە کورتە، بەڵام پڕ واتایە، پوختەی تێمای سەرەکی شانۆگەرییەکەیە. هەروەها، شانۆگەرییەکە ڕەخنە لە خەونی ئەمریکی دەگرێت، ئەو خەونەی کە بەڵێنی ژیانێکی کامڵ و بەختەوەری دەدات، بەڵام لە واقیعدا دەبێتە هۆی نائومێدی و پووچی. جۆرج و مارتا نموونەی ئەو هاوسەرانەن کە لە دەرەوەدا وێنەیەکی سەرکەوتوو و بەختەوەر پیشان دەدەن، بەڵام لە ناوەوەدا ژیانێکی پڕ لە ئازار و درۆ دەژین. تێکچوونی پەیوەندییەکانی هاوسەرگیری و پەیوەندییە مرۆییەکان تێمایەکی دیکەی گرنگە. پەیوەندی نێوان جۆرج و مارتا پڕە لە توندوتیژی قسەیی، سووکایەتیپێکردن و یاری دەروونی. ئەوان بەردەوام یەکتر بریندار دەکەن، بەڵام ناتوانن بەبێ یەکتر بژین. ئەمەش نیشانەی وابەستەییەکی نەخۆشانەیە. نیک و هۆنی، کە هاوسەرێکی گەنجترن، سەرەتا وەک هاوسەرێکی ئاسایی و بەختەوەر دەردەکەون، بەڵام لە کۆتاییدا نهێنییەکانی ئەوانیش ئاشکرا دەبێت و دەردەکەوێت کە ئەوانیش ژیانێکیان لەسەر بنەمای درۆ و فریودان بنیات ناوە. ئاڵبی لێرەدا دەپرسێت: ئایا پەیوەندی ڕاستەقینە و بێگەرد لە نێوان مرۆڤەکاندا بوونی هەیە؟ ئایا هەموو پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای درۆ و خۆفریودان بنیات نراون؟
پەیامی نووسەر، ئێدوارد ئاڵبی، لەم شانۆگەرییەدا زۆر ڕوونە: مرۆڤ دەبێت ڕووبەڕووی ڕاستییە تاڵەکانی ژیانی ببێتەوە، هەرچەندە ئازاربەخش بن. ئەو پێی وایە کە ژیان لەناو خەیاڵ و درۆدا، هەرچەندە لە سەرەتادا ئاسوودەبەخش بێت، بەڵام لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی وێرانکەوتن و پووچی. ئاڵبی لە ڕێگەی کارەکتەرەکانیەوە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە تەنها بە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستی و قبووڵکردنی کەموکووڕییەکانمان، دەتوانین ژیانێکی ڕاستەقینە و واتادار بنیات بنێین. ناوی شانۆگەرییەکەش، “کێ لە ڤێرجینیا وۆڵف دەترسێت؟”، کە ئاماژەیە بۆ نووسەری بەناوبانگی بەریتانی ڤێرجینیا وۆڵف، پرسیارێکی ڕەمزییە و واتای “کێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ژیان بەبێ خەیاڵ دەترسێت؟” دەگەیەنێت. لە کۆتایی شانۆگەرییەکەدا، کاتێک جۆرج پرسیارەکە دووبارە دەکاتەوە، مارتا وەڵام دەداتەوە: “منم، جۆرج؛ منم.” ئەم وەڵامە نیشانەی قبووڵکردنی ڕاستییە تاڵەکەیە و سەرەتایەکە بۆ ژیانێکی نوێ، هەرچەندە پڕ بێت لە نادیاری و ئازار. شانۆگەرییەکە بە دیالۆگی تیژ و پڕ لە گرژی ناسراوە. بۆ نموونە، کاتێک مارتا باسی سەرکەوتنەکانی باوکی دەکات و جۆرج بە کەسێکی شکستخواردوو وەسف دەکات، جۆرج بە گاڵتەجاڕییەوە دەڵێت: “ئۆف چەندم حەز لە توڕەییەکەتە؛ هیچی تۆم ئەوەندەی ئەو تووڕییەت پێ خۆش نیە.” ئەم جۆرە دیالۆگانە نیشانەی قووڵایی پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان جۆرج و مارتان، کە تێیدا خۆشەویستی و ڕق تێکەڵ بوونە. هەروەها، کاتێک جۆرج باسی ئەو کوڕە خەیاڵییە دەکات کە گوایە مردووە، مارتا بە ئازارەوە دەڵێت: “چی بە تەلەگرامەکە کرد؟” جۆرج وەڵام دەداتەوە: “خواردم و، پێکەنی.” ئەم ساتە، کە یەکێکە لە ساتە هەرە دراماتیکییەکانی شانۆگەرییەکە، خەیاڵی بوونی کوڕەکە بە تەواوی دەڕووخێنێت و کارەکتەرەکان ناچار دەکات ڕووبەڕووی واقیع ببنەوە.
“کێ لە ڤێرجینیا وۆڵف دەترسێت؟” تەنها شانۆگەرییەک نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکە بۆ تێڕامان لەسەر ژیانی مرۆڤ، پەیوەندییەکانی و ئەو خەیاڵانەی کە بۆ خۆی دروستیان دەکات. ئاڵبی بە لێهاتووییەکی زۆرەوە، توانیویەتی شانۆگەرییەک پێشکەش بکات کە تا ئێستاش کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر بینەران و خوێنەران هەیە و وایان لێ دەکات پرسیار لەسەر ڕاستی و درۆ لە ژیانی خۆیاندا بکەن. ئەم شانۆگەرییە بەردەوام وەک بەرهەمێکی کلاسیکی و گرنگ لە مێژووی شانۆی جیهانیدا دەمێنێتەوە.