فازڵ میرانی
ناوچەکە لەبەردەم نەشتەرگەرییەکی نوێدایە، یان دەبێت جارێکی تر بخرێتە ژێر چەقۆ، یان برینی ئەو نەشتەرگەرییانەی پێشوو دەهەڵئاوسێتەوە. ئەو هێرشانەی پێشوو وەک نەشتەرگەریی وابوون، بەبێ ئەوەی نەخۆشەکە بێهۆش بکەن، دەستیان پێ کرد.
هێرشەکان لە ئێمە دوور نین و کاریگەرییان دەگاتە وڵاتەکەمان. بەڵام دەستی ئێمە لە گۆڕینی ڕەوتی ڕووداوەکاندا زۆر کورتە و هەر لێدوانمان لە دەست دێت. ئەو لێدوانانەش هەر یەکە و گوێگری خۆی هەیە. هەندێک پشتیوانی دەکەن، هەندێک دژی دەوەستن، هەندێک بێدەنگن و هەندێکیش هەر گرنگیی پێ نادەن. زۆرێک لەو هەڵوێستانەی لە لێدوانەکاندا دەردەبڕدرێن، یان لە کینەی کۆنی ناوخۆوە دێن، یان لەوەوە کە بڕیار لە دەستی خۆماندا نییە.
ئەمە مامەڵەیەکی سیاسیی پڕزیانە. خەڵک بە ژیان و چارەنووسی خۆیان باجی دەدەن. زۆرینەی خەڵک لە گەمارۆ ڕزگاریان بوو و دەرگا بە ڕووی وڵاتدا کرایەوە. بەڵام سوود لەو دەرفەتە وەرنەگیرا. نە بە زانست کار کرا، نە بە پلاندانان و نە بە دادپەروەری. ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە جیاوازیی نێوان چینەکان زیاتر بوو. ژمارەیەکی کەم دەوڵەمەندتر بوون و چینی هەژار لەژێر فشاریاندا وردوخاش بوو.
ئەو کەسەی قسە دەکات یان هەنگاو دەنێت بە قازانجی لایەنەکانی تر، لە کاروبارێکدا کە نە خۆی و نە گەلەکەی هیچ بەشێکیان تێدا نییە، یان خۆی هەڵدەخەڵەتێنێت، یان لەوە ئاگادار نییە کە چی دەکات. مرۆڤ پێویستە پێش قسەکردن بیر بکاتەوە و لە ئەنجامی قسە و کرداری خۆی بڕوانێت. لە سیاسەتدا هەر هەنگاوێک کە حسابی بۆ نەکرابێت، دەبێتە یارییەک کە کەس نازانێت بە کوێ دەگات.
ئابووری بناغەی دەوڵەتە. ئەگەر ئابووری نەبێت، دەوڵەت هێزی ئەوەی نابێت کارەکانی خۆی بەڕێوە ببات. زۆربەی دەوڵەتانی دەوروبەرمان دەزانن دەوڵەتداری چی دەخوازێت. ئەوە لە قسە و کرداریاندا دیارە. تێبینی لەسەر کارکردنیان هەیە، بەڵام لە شێوازی بیرکردنەوە و هەڵسوکەوتیاندا لە هێزە گەورەکان نزیکن. کاریگەریی ئەو شێوازە پێش جەنگی دوایی و لە کاتی جەنگەکە و دوای ئەویش دەرکەوت. دەوڵەت دوورتر دەبینێت لە تاکێکی ئاسایی و لەو کەسەش کە وا دەردەخات گوایە لە هەموو شتێک تێدەگات. هەروەها دوورتر دەبینێت لەوەی ناونیشانێکی سیاسی هەیە و لە سیاسەتدا هەر ئەوە دەزانێت کە دەسەڵاتی بڕیاردان چۆن دابەش دەکرێت. ئەوەی لای ئەو گرنگە، بەشی خۆی و دەستەکەیەتی. ئەوەی بڕیارەکە چەند پەختەیە و چ سوودێکی دەبێت، لای ئەو گرنگیی نییە.
هێشتا خەسڵەتێکی کۆن زاڵە بەسەر بیرکردنەوەماندا. خەڵک لە ڕاستی بێئاگادار دەهێڵێتەوە و چارەسەر بۆ دواتر دادەنێت. بەوەش هەڵەی بڕیارەکان چاک ناکرێتەوە. ئەم خەسڵەتە وەک ڕژێنێک وایە کە بەردەوام هۆرمۆن دەردەدات. هەمان خەسڵەت پێشتر چەندین حکومەتی ڕووخاندووە، دواتریش حکومەتی تری ڕووخاندووە و لە داهاتووشدا هەر هەمان کار دەکات.
ئەوەی دەیەوێت هەنگاو بنێت، پێویستە بزانێت چ بەرپرسیارێتییەکی لەسەر شانە و تا کوێ دەبێت بچێتە ناو ئەو پرسانەی کاریگەرییان لەسەر کاروباری ناوخۆ هەیە و شێوەی پەیوەندییەکانمان دیاری دەکەن. دەبێت بزانێت لە کوێ پەیوەندی ببەستێت و لە کوێ خۆی بگرێت. نە گرێیەک بخات کە دواتر نەکرێتەوە، نە دەرفەتی بەستنی پەیوەندییەک لە دەست بدات کە دەتوانێت بیبەستێت.
ئەگەر ئابووریی وڵاتێک بە کاڵایەک بەستراوەتەوە کە نرخی بەردەوام دەگۆڕێت و دابینکردنی هەمیشە مسۆگەر نییە، دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە دەبێت لە قسە و کردار و بڕیاردا لەگەڵ واقیعدا بڕۆن. دەبێت جارێکی تر بزانن تا کوێ دوور دەبینن، بە وردی بە شێوازی بیرکردنەوە و هەڵسوکەوتی خۆیاندا بچنەوە و حساب لە خۆیان بکەن. ئەگەر هەر بەم شێوەیە بەردەوام بن، بە دەستی خۆیان کۆتایی بە دەسەڵاتی خۆیان دەهێنن و دەرگا بۆ قۆناغێک دەکەنەوە کە لە ئێستا باشتر نابێت.
هەندێک کەس بەردەوام پرسەکانی ئەمڕۆ دەبەستنەوە بە چیرۆکەکانی مێژوو. ئەو کەسایەتییانەی ناو ئەو چیرۆکانە دەیانزانی چی لەسەر شانیانە و بە سەربەرزی ئەرکی خۆیان بەجێ هێنا. بەڵام ئەوانەی ئەمڕۆ ناویان دەهێنن و کراسیان وەک ئاڵا بەرز دەکەنەوە، لە کرداردا لە هەمووان زیاتر لێیان دوورن. ئەم پرسانە دەکەنە بەشێک لە بڕیارەکانی ئەمڕۆ. ئەگەر قازانجێک هەبێت، ئەوان یەکەم کەسن بەریان دەکەوێت. ئەگەر زیانێک هەبێت، ئەوان باجەکەی نادەن. ئەم شێوازەی بیرکردنەوە و کارکردنە هەر قەیران لێ دەکەوێتەوە و دەبێت ڕەت بکرێتەوە.
دەستەیەکی خەڵک لە قەیراندا ڕاهاتوون کە هەر لە کاتی قەیراندا جێگەیان هەیە و دەنگیان دەبیسترێت. بۆیە نە دەیانەوێت کاروبار بگەڕێتەوە سەر ڕەوتی ئاساییی خۆی و نە ڕازین برینەکان ساڕێژ ببنەوە.
بەو هەموو بارە قورسەوە کە لەسەر شانمانە، بەرەو تاقیکردنەوەیەکی نوێ دەچین. بڕیارێک لە پێشماندایە کە هەم بە ئەمڕۆمانەوە بەستراوەتەوە و هەم بە داهاتوومانەوە. ئەنجامەکەشی بەر هەموو گەلەکانمان دەکەوێت. نە لێدوانی جوان و نە بەڵێنی پڕ لە وشەی بەتاڵ، هیچ لە قورسیی ئەو ئەنجامە کەم دەکەنەوە. ئەوانەی باس لە شەرەف و سەربەرزی دەکەن، باشە ئەو وتەیەیان لەبیر بێت کە مرۆڤ لە تاقیکردنەوەدا یان سەربەرز دەبێت، یان سەرشۆڕ.
