حەسەن حەمەد ئاندێکی
رێكەوتی ٦ی ئابی ١٩٩١دا، ڕووداوێکی بێدەنگ بەڵام تەقینەوەیەکی گەورە لە جیهانی تەکنەلۆژیادا ڕووی دا. تیم بێرنەرز لی، زانای بلیمەتی کۆمپیوتەر لە پەیمانگای سێرن، پڕۆژەیەکی خەیاڵیی کردە راستی؛ لەو ڕۆژەدا تیم تۆڕی (وێب)ـی بەرفراوانی جیهانی (World Wide Web-WWW) بەکۆمەڵگەی ئینتەرنێت ناساند. پێش ئەم بەروارە، پێش دەرکەوتنی وێبی جیهانی، ئینتەرنێت هەرچەندە بوونی هەبوو، بەڵام بەکارهێنانی زۆربەی لەناو زانکۆ، دامەزراوە توێژینەوەیی و دامودەزگا تایبەتەکاندا سنووردار بوو و بۆ خەڵکی ئاسایی ئاسان نەبوو، بەڵام ئەم داهێنانە نوێیە، وەکوو پردێکی پۆڵایین، نێوانی ئامێرە ئاڵۆزەکان و هزری سادەی تاکەکانی بەستەوە. ئەو هەنگاوە بووە خاڵی دەستپێکی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی کە تەواوی پێوەرە باوەکانی ژیانی ڕۆژانەی گۆڕی، زانیاری لە قاوغە تەسکەکەی هێنایە دەرەوە و کردییە موڵکی گشتیی کۆمەڵگە.
ئەم شۆڕشە بێوێنەیە، لە بنەڕەتدا تەنیا کۆکردنەوەی چەند ئامێرێک نەبوو، بەڵکوو دامەزراندنی فەزایەکی نوێی بیرکردنەوە بوو کە تێیدا جوگرافیا و سنوورە فیزیکییەکان کاڵ بوونەوە. سیستەمی نوێی پەخشکردنی دراوەکان پشتی بە بەستەرە دەقییەکان دەبەست، ئەمەش وای کرد گەڕان بەدوای داتادا لە پرۆسەیەکی وشک و ماندووکەرەوە بگۆڕێت بۆ گەشتێکی چێژبەخش لەناو زەریایەکی بێپایانی مەعریفەدا. گەورەیی و مەزنیی بیرۆکەکەی داهێنەرەکە لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە بەرهەمەکەی قۆرخ نەکرد بۆ مەبەستی بازرگانی، بەڵکوو وەک دیارییەکی گرانبەها بەخشییە تەواوی دانیشتووانی زەوی بەبێ وەرگرتنی هیچ بەرامبەرێکی ماددی. جۆرە خۆنەویستییەکی وەها گەورە، لە مێژووی سیستەمی سەرمایەداریدا زۆر دەگمەنە و شایانی وەستان و تێڕامانی قووڵە. دەرکەوتنی تەونە جاڵجاڵۆکەییەکە نەخشەی پەیوەندییە مرۆییەکانی سەرلەنوێ داڕشتەوە. چەمکەکانی کات و شوێن مانا کلاسیکییەکانی پێشوویان بەتەواوی لەدەستدا؛ مرۆڤەکان توانیان لە چرکەیەکدا چەمک و ئایدیاکانیان لەوپەڕی ڕۆژهەڵاتەوە بەرەو ئەوپەڕی ڕۆژئاوا ئاراستە بکەن. پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکان بونە گۆڕەپانێکی کراوە بۆ ئاڵوگۆڕی کلتوور، زمان و ئەزموونە هەمەچەشنەکان. چینە پەراوێزخراوەکانی پێشتر کە دەنگیان کپکرابوو، لەڕێگەی دەسەڵاتی ئینتەرنێتەوە بونە خاوەن پێگەی جەماوەریی تایبەت و توانیان گوتاری سەربەخۆ بەرهەم بهێنن. ئەو دەنگە نوێیانە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان لەسەر بڕیارە سیاسی و ستراتیژییە چارەنووسسازەکانی گۆڕەپانی نێودەوڵەتی دروست کردو دیمەنی ئابووریی سەر گۆی زەوی چووە قۆناغێکی تەواو پێشکەوتووەوە. پەیدابوونی وێبگەڕەکان، ژێرخانی پتەوی بۆ بازرگانیی سەردەمیانە، جێبەجێکردنی ئەرکەکان لە دوورەوە و خولقاندنی دەیان پیشەی داهێنەرانە ڕەخساند کە پێشتر تەنانەت لە خەیاڵدانیشدا جێگەیان نەدەبووەوە. پرۆسەی دابەشبوونی سامان و سەرچاوەکانی داهات تا ئاستێکی باش شەفافییەتیان بەخۆوە بینی، لەبەرئەوەی سەرچاوەی سەرەکیی هێز ئیتر قۆرخکراوی چەند دەزگایەکی دەوڵەتی نەما. ئەمڕۆ کاتێک ئاوڕ لە ڕابردوو دەدەینەوە، بەڕوونی هەست دەکەین پەڕەیەکی سادەی ڕەش و سپی، چۆن بنچینەی گەورەترین کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەدەی بیست و یەکی ڕێکخست و گوزەرانی ملیاران کەسی لە سەرتاسەری جیهاندا بەرەو ئاسودەیی برد.
ئێستا، پاش تێپەڕبوونی زیاتر لە سێ دەیە بەسەر ئەو ساتەوەختە مێژووییەدا، تۆڕە جیهانییەکە بووەتە دەمارێکی حەیاتی لە جەستەی شارستانیەتی مۆدێرندا. کایەکانی پەروەردە، تەندروستی، ڕاگەیاندن و تەنانەت فەلسەفەی بوونمان بەتەواوی گرێدراوی دەرهاویشتەکانی ئەون. پاراستنی ئازادیی ڕادەربڕین لەناو ئەم زەریایەدا و ڕێگریکردن لە سانسۆری دەسەڵاتە پاوانخوازەکان، ئەرکێکی ئەخلاقیی باڵایە بۆ هێشتنەوەی بنەما دیموکراسییەکانی سەرەتای دروستبوونی. لە کۆتاییدا بێگومان دەتوانین بڵێین، ڕۆژی دیاریکراوی مانگی ئاب تەنیا ژمارەیەکی ناو ساڵنامە نییە، بەڵکوو هێمایە بۆ جەژنی ڕزگاربوونی هۆشیاریی مرۆڤ لە کۆتوبەندە تەسکەکان و هەنگاونانە بەرەو ئاسۆیەکی ڕووناکی بێسنوور، کە ئایندەی نەوەکانی داهاتوو ڕووناک دەکاتەوە و دڵنیایی پێشکەوتنێکی بەردەوام دەبەخشێت.
ئەم میراتە زانستییە گەورە و بێهاوتایە بەرپرسیارێتییەکی قورس دەخاتە سەر شانی گشت بەکارهێنەران، تا بەردەوام بن لە بەکارهێنانی ئەرێنیانەی تەکنەلۆژیا بۆ گەشەپێدانی زانستی. خەونی زانا بەریتانییەکە هێشتا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکوو ڕۆژانە خۆی نوێ دەکاتەوە و فۆڕمی جیاواز لەخۆ دەگرێت. گەیشتن بە لووتکەی داهێنان تەنیا بە پاراستنی پرەنسیپەکانی کراوەیی، شەفافیەت و هاوبەشیپێکردنی ڕاستەقینە مسۆگەر دەبێت لە کۆمەڵگەی زانیاریدا.
https://www.w3.org/History.html