جەواھیر سدیق حەمید
ئافرەت لە کۆمەڵگەی ئێمەدا دوچاری زۆر ئاستەنگ و ڕێگری دەبێتەوە؛ سەرەڕای ئەو حەز و خواستەی ئافرەت هەیەتی بۆ ئیشکردن و هاتنە ڕیزی ڕێکخراوەکان (وەک یەکێتیی ئافرەتان)، بەڵام بەداخەوە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا هەمیشە بە چاوێکی تر سەیری ئافرەت دەکرێت. بیرکردنەوەی باو وایە کە دەبێت ئافرەت تەنها کاری ناوماڵ بکات و مافی ئەوەی نەبێت شانبەشانی پیاو بچێتە دەرەوە و کار بکات.
خاتوو (مامز هەرکی) – ئەندامی لق و بەرپرسی پێشووی ئافرەتانی شەقڵاوە، بۆ هێلین میدیا دەڵێت:
“کارکردنی ئافرەت لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، تەنها ڕێگەیەک نییە بۆ دەستکەوتنی داهات، بەڵکوو دەروازەیەکە بۆ بوون بە خاوەن ئابوورییەکی سەربەخۆ و بەهێزکردنی کەسایەتی و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی. لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، ڕێژەی بەشداریی ئافرەتان لە بازاڕی کاردا زیادی کردووە، بەڵام هێشتا ڕێگەیان پڕە لە ئاستەنگ و بەربەستی جۆراوجۆر؛ لە دابونەریتە کۆنەکانەوە تا کەمبوونی دەرفەتی یەکسان.
گەورەترین بەربەستی بەردەم ئافرەتان، بیروباوەڕ و دابونەریتە باوەکانی ناو کۆمەڵگەیە. هێشتا لە زۆربەی کۆمەڵگەکاندا، ئەو بیرۆکەیە باوە کە ئەرکی سەرەکیی ئافرەت تەنها ماڵ و منداڵە. ئەم بیرۆکانە لە ڕێگەی پەروەردە و ڕاگەیاندنەوە بە نەوەکان دەگوازرێنەوە و وەک ‘کولتوری گشتی’ جێگیر دەبن. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستێکی تاوان لە ناو خودی ئافرەتدا، چونکە وا هەست دەکات لە ئەرکە خێزانییەکانیدا کەمتەرخەمە. لایەنێکی تر، نیگەرانیی کەسوکاری ئافرەتە لە سەلامەتییان لە دەرەوەی ماڵ، کە زۆرجار دەبێتە هۆی قەدەغەکردنی ڕاستەوخۆ یان ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە کارکردنیان.
ئەگەر ئافرەتێک بتوانێت بەسەر بەربەستە کولتوورییەکاندا زاڵ بێت، ئەوا لە قۆناغی داهات و یەکسانیی دەرفەتەکاندا تووشی کێشەی نوێ دەبێتەوە. یەکێک لەوانە، جیاوازی لە کرێ و دەرفەتی پلەبەرزکردنەوەدایە؛ زۆرجار ئافرەتان بە هەمان توانا و کارامەیی پیاوان، کرێی کەمتر وەردەگرن. هەروەها زۆربەی کۆمپانیا و دامەزراوەکان، هیچ ئاسانکارییەک بۆ ئافرەتانی خاوەن منداڵ ناکەن (وەک کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کار)، ئەمەش وا دەکات زۆرێک لە ئافرەتان دوای دایکایەتی، ناچار بن واز لە کار بهێنن یان بە فشارێکی دەروونی و جەستەیی زۆرەوە بەردەوام بن.
نەبوونی یاسای پارێزەر بۆ ئافرەتان لە زۆربەی کۆمەڵگەکاندا، وای لە ئافرەت کردووە کە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی دەستدرێژی یان جیاکاری لە شوێنی کاردا، نەتوانێت داکۆکی لە مافی خۆی بکات. ڕۆڵی حکومەت و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لە هەرێمی کوردستاندا بۆ پشتگیریکردنی ئافرەتان گرنگە، بەڵام هێشتا پێویستی بە هەوڵی زیاتر هەیە، بەتایبەت لە دابینکردنی دەرفەتی ڕاهێنان لە ناوچە دوورەدەستەکاندا.
لە کۆتاییدا دەتوانم بڵێم: کارکردنی ئافرەت تەنها مافێکی تاکەکەسی نییە، بەڵکوو پێویستییەکی سەرەکیی کۆمەڵایەتی و ئابوورییە. کۆمەڵگەیەک کە ئافرەتانی تێدا بەشدار نەبن، نیوەی توانا و وزەی خۆی لەدەست داوە. بۆیە پێویستە دەوڵەت، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و تاکەکان پێکەوە کار بکەن بۆ دروستکردنی کەشوهەوایەک کە تێیدا ئافرەت بەبێ ترس و نیگەرانی بتوانێت کار بکات و لە پرۆسە سیاسییەکاندا چالاک بێت.”
مامۆستا (تانیا) – ئافرەتێکی سیاسەتمەدار و بەرپرسی مەکتەبی ئافرەتان، باس لەو ئاستەنگانە دەکات کە دێنە ڕێی ئافرەتان بۆ هێلین میدیا دەڵێت:
“بەشداریی ئافرەتان لە ژیانی سیاسی و حیزبیدا یەکێکە لە بنەماکانی دیموکراسی، بەڵام چەندین ئاستەنگ لەم ڕێگەیەدا بوونیان هەیە. دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکان و پیاوسالاری، گەورەترین بەربەستن کە ڕێگری لە دەرکەوتنی ئازادانەی ئافرەت دەکەن. هەروەها نەبوونی سەربەخۆیی دارایی و پاڵپشتیی ماددی، یەکێکی ترە لەو کێشانەی ناهێڵێت ئافرەتان بەشدارییەکی کارایان لە کێبڕکێ سیاسییەکاندا هەبێت.
پەیکەری ناوخۆیی حیزبەکان زۆرجار بە شێوەیەک داڕێژراوە کە پیاوان تێیدا باڵادەستن و دەرفەتی گەیشتن بە پلە باڵاکان بۆ ئافرەتان کەم دەکەنەوە. جگە لەوە، ئەرکە خێزانییەکان کاتێکی زۆر لە ئافرەت دەگرن، ئەمەش دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوەیان لە چالاکییە حیزبییەکان. هەراسانکردن و هێرشی ناوزڕاندن لە سۆشیاڵ میدیا بەرامبەر بە ژنە سیاسییەکان، وای کردووە ترس و دڵەڕاوکێ لای ئافرەتانی تریش دروست ببێت بۆ هاتنە پێشەوە.
بۆ تێپەڕاندنی ئەمانە، پێویستە یاسای (کۆتا) کاراتر بکرێت و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی سەبارەت بە ڕۆڵی سیاسیی ئافرەت پەرەی پێ بدرێت. هەروەها نەبوونی پرۆگرامی پەروەردەیی و مەشق و ڕاهێنانی سیاسی لە ناو حیزبەکاندا، وای کردووە زۆربەی کادیرانی ئافرەت لە ئاستە نزمەکاندا بمێننەوە. میدیاکانیش زۆرجار بە شێوەیەکی لاوەکی مەمەڵە لەگەڵ چالاکییە سیاسییەکانی ئافرەتاندا دەکەن و زیاتر گرنگی بە ژیانی تایبەتییان دەدەن نەک کارنامە و تواناکانیان، ئەمەش وێنەی ڕاستەقینەی ئافرەت لە سیاسەتدا تێک دەدات.”