حەسەن حەمەد ئاندێکی – هەولێر
مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد پڕە لە وەرچەرخان، بەڵام هیچ ڕووداوێکی سیاسی و یاسایی بەقەد بڕیاری 688ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە 5ی نیسانی 1991، کاریگەریی ڕیشەیی و گەورەی لەسەر گۆڕینی هاوسەنگیی هێز و پاراستنی بوونی نەتەوەیی کورد لە باشووری کوردستان نەبووە. ئەم بڕیارە تەنها دەقێکی یاسایی و وشک نەبوو، بەڵکو دەرەنجامی کارەساتێکی گەورەی مرۆیی بوو کە ویژدانی مرۆڤایەتیی هەژاند و بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، پرسی کوردی لە قاڵبی ناوخۆیی عێراق دەرهێنا و خستیە سەر مێزی بڕیاری نێودەوڵەتی.
یەکەم: پاشخانی مێژوویی و تراژیدیای کۆڕەو
دوای شکستی سوپای عێراق لە جەنگی کەنداو (ڕزگارکردنی کوێت) لە شوباتی 1991، گەلانی عێراق دەرفەتیان بینی بۆ ڕاپەڕین دژی ڕژێمی بەعس. کورد لە باکوور توانییان لە ماوەیەکی کەمدا زۆربەی شارەکان ئازاد بکەن، بەڵام بەهۆی یەکلایینەبوونەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتی بەرامبەر سەدام حوسێن، ڕژێم توانیی جارێکی تر سوپاکەی ڕێک بخاتەوە. هێرشی پێچەوانەی سوپای عێراق بە چەکی قورس و کۆپتەر، ترسێکی قووڵی خستە ناو دڵی هاووڵاتیانەوە؛ هێشتا برینی ئەنفال و کیمیابارانی هەڵەبجەیش تازە بوو.
ئەمە بووە هۆی پەیدایشی کۆڕەوە ملیۆنییەکە. نزیکەی دووملیۆن کورد بەرەو چیا سەرکەشەکان و سنوورەکانی ئێران و تورکیا کۆچیان کرد. دیمەنی منداڵانی پێخاوس لەناو بەفردا و گیانلەدەستدانی بەکۆمەڵی ئاوارەکان، لە ڕێگەی کامێرای میدیا جیهانییەکانەوە گەیشتە هەموو جیهان. ئەم فشارە جەماوەری و میدیاییە، حکومەتە ڕۆژئاواییەکانی ناچار کرد کە بێدەنگی بشکێنن.
دووەم: بۆچی بڕیاری 688 هاتە ئاراوە؟
بڕیارەکە وەک وەڵامێکی خێرا بۆ سێ فاکتەری سەرەکی هاتە کایەوە:
فشاری تورکیا و ئێران: تورکیا نەیدەویست لێشاوی ئاوارەکان ببێتە هۆی تێکچوونی دیمۆگرافیا و ئاسایشی ناوخۆی، بۆیە داوای ناوچەیەکی ئارامی کرد لەناو خاکی عێراقدا.
ڕۆڵی کەسایەتییە دۆستەکان: (دانیال میتێران) هاوسەری سەرۆکی فەرەنسا، فشارێکی بێوێنەی خستە سەر فەرەنسا و نەتەوە یەکگرتووەکان. هەروەها (جۆن مەیجەر) سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا، پێشەنگی بیرۆکەی دروستکردنی ناوچەی ئارام بوو.
پێناسەی نوێی ئاسایش: وڵاتانی فەرەنسا و بەریتانیا پێیان وابوو کە سەرکوتکردنی گەلێک و ئاوارەکردنیان بۆ وڵاتانی دراوسێ، هەڕەشەیە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمەش ڕێگەی یاسایی خۆش کرد بۆ دەستێوەردان.
سێیەم: ڕەهەندە یاساییەکان و کێشەی سەروەری.
بڕیاری 688 یەکێکە لە گرنگترین بڕیارەکان لە مێژووی یاسای نێودەوڵەتیدا. تا پێش ئەو کاتە، سەروەری دەوڵەت هێڵێکی سوور بوو و هیچ وڵاتێک بۆی نەبوو دەست وەربداتە کاروباری ناوخۆی وڵاتێکی تر. بەڵام ئەم بڕیارە ئەم تێڕوانینەی گۆڕی.
ئەنجامی دەنگدان: بڕیارەکە بە 10 دەنگی بەڵێ پەسەند کرا. وڵاتانی وەک چین و هیندستان بێلایەن بوون، وڵاتانی وەک کوبا، یەمەن و زیمبابۆی دژی بوون. ترسی نەیارەکان لەوە بوو کە ئەم بڕیارە ببێتە سەرەتایەک بۆ پارچەپارچەکردنی وڵاتانی خاوەن سەروەری.
گرنگیی یاسایی: بڕیارەکە داوای لە عێراق کرد دەستبەجێ سەرکوتکردن ڕابگرێت و ڕێگە بدات ڕێکخراوە مرۆییەکان بچنە هەموو شوێنێک. ئەمە وایکرد مافی مرۆڤ لە سەرووی سەروەری دەوڵەتەوە دابنرێت.
چوارەم: گرنگیی بڕیارەکە بۆ گەلی کورد.
ئەگەر ئەم بڕیارە نەبوایە، ڕەنگ بوو مێژووی ئێستای هەرێمی کوردستان بوونی نەبوایە. گرنگییەکانی بۆ کورد لێرەدا کورت دەبنەوە:
دروستبوونی ناوچەی دژەفڕین (No-Fly Zone): لەسەر بنەمای ئەم بڕیارە، هێزەکانی هاوپەیمانان ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئارامییان دەستپێکرد. هێڵی 36 دیاری کرا کە فڕۆکەکانی سەدام بۆیان نەبوو تێپەڕ بن. ئەمە بووە چەترێکی پاراستن بۆ شارەکانی وەک هەولێر، سلێمانی و دهۆک.
بناغەی قەوارەی سیاسی: بەهۆی ئەم پاراستنە نێودەوڵەتییەوە، کورد توانی لە ساڵی 1992 یەکەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەنجام بدات. پاشەکشەی دامودەزگاکانی ڕژێم لە ئۆکتۆبەری 1991 و دروستبوونی (فەراغی ئیداری) بۆشایی کارگێری، بە هاوکاریی ئەم بڕیارە پڕکرایەوە و حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزرا.
ناسنامەی نێودەوڵەتی: کورد لە یاخییەکی چیاکانەوە گۆڕا بۆ هاوبەشێکی نێودەوڵەتی. نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە گەورەکان نووسینگەیان لە کوردستان کردەوە و ئەمەش شەرعیەتێکی گەورەی بە دۆزی کورد بەخشی.
پێنجەم: کاردانەوەکانی ڕژێمی بەعس و کۆمەڵگەی جیهانی
سەرەتا ڕژێمی بەعس بە توندی دژی بڕیارەکە وەستایەوە و بە پیلانی ئیمپریالیزم ناوی برد. بەڵام فشاری سەربازیی ئەمریکا و بەریتانیا و جێگیرکردنی هێزەکانی چەکوش لە تورکیا، وایکرد سەدام حوسێن پاشەکشە بکات. لە ناوخۆی وڵاتانی وەک چین و هیندستانیش، نیگەرانی هەبوو کە ئەم بڕیارە وەک چەکێک دژی وڵاتانی جیهانی سێیەم بەکاربهێنرێت، بەڵام قەبارەی کارەساتەکە ئەوەندە گەورە بوو کە دواجار جیهان ملی بۆ دا.
شەشەم: کاریگەرییە درێژخایەنەکان (لە 1991 تا ئەمڕۆ)
بڕیاری 688 تەنها بۆ کاتی کۆڕەو نەبوو، بەڵکو بووە ستراتیژێکی درێژخایەن. لە ماوەی 12 ساڵی نێوان 1991 تا 2003، ئەم بڕیارە وەک دیوارێکی بەرگری لەبەردەم هێرشەکانی بەعس مایەوە. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە کە ئەگەر 688 نەبوایە، هەرگیز نەدەگەیشتینە ساڵی 2003 و ڕووخانی ڕژێم و چەسپاندنی فیدراڵیزم لە دەستووری نوێی عێراقدا. ئەم بڕیارە فێری کردین کە دیپلۆماسی و یاسای نێودەوڵەتی دەتوانن وەک چەکێکی کاریگەر لە پاڵ هێزی پێشمەرگەدا بن.
وانەیەک بۆ داهاتوو
بۆ گەلی کورد، بڕیاری 688 تۆقی ڕزگاری بوو. وانەی سەرەکی ئەوەیە کە پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و یەکڕیزیی نەتەوەیی لە کاتی قەیرانەکاندا، دەتوانێت ویژدانی جیهانی و یاسا نێودەوڵەتییەکان بەلای خۆماندا ڕابکێشێت. دەبێت ئەم مێژووە وەک بەشێکی دانەبڕاو لە پەروەردەی سیاسیی نەوەکانی داهاتوو بمێنێتەوە، تا بزانن ئەم قەوارەیەی ئەمڕۆ هەیە، بەرهەمی خوێنی شەهیدان و پشتیوانییەکی دەگمەنی نێودەوڵەتییە کە لە ساتێکی هەستیاردا هاتە دی.
سەرچاوەی بیانی؛
– McDowall، David (2004). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris
Human Rights Watch (1991). Endless Torment: The 1991 Uprising in Iraq and Its Aftermath-