حەسەن ئاندێکی – هەولێر
د. خالید ئیسماعیل مستەفا، مامۆستا له به‌شی كلینیكه‌ل سایكۆلۆجی زانكۆی كۆیه، لە دیمانەیەکدا بۆ “هەولێر” تیشکی خستە سەر شڵەژانی دەروونی و هۆکار و دەرەنجام و لێکەوتەکانی لە کۆمەڵگەدا.
شڵەژانی دەروونی چییە و چۆن پێناسە دەکرێت؟
شڵه‌ژان (disorder) زاراوەیەکی گشتییە کە ئاماژەیە بۆ په‌شۆكان، كێماسی، یان نائاسایی لە کارکردنی ئاسایی سیستەمێکدا. دەتوانرێت لە زۆر بواردا وەک پزیشکی، دەروونناسی، دەمار و بایۆلۆجی بەکاربهێنرێت و مەرج نییە پێویستی بە دەستنیشانکردنی کلینیکی هەبێت. شڵه‌ژان تەنیا ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە شتێک بە شێوازی ئاسایی یان چاوەڕوانکراوی خۆی کارناکات و لەوانەیە کاتی، سووک، یان ناکلینیکی بێت.
شڵه‌ژانی دەروونی (mental disorder) چەمکێکی کلینیکی تایبەتە لە دەروونزانی و دەروونزانی پزیشكی کە ئاماژەیە بۆ شڵه‌ژانێکی کلینیکی گرنگ لە زانیار یاخود زانه‌ك (مه‌عریفه)، ڕێکخستنی هه‌ڵچوونه‌كان، یان ڕەفتاردا. ڕەنگدانەوەی كێماسی و کەموکوری کارکردنە لە پرۆسەکانی دەروونی، بایۆلۆژی، یان گەشەکردندا و لە ئەنجامدا ناڕەحەتی یان ئاسته‌نگی بەرچاو لە بوارە کۆمەڵایەتی، پیشەییەکان، یان بوارە گرنگەکانی تری کارکردندا دروست دەکات. شڵه‌ژانە دەروونییەکان بە بەکارهێنانی پێوەرە ستانداردەکانی وەک DSM-5-TR یان ICD-11 پێناسە و دەستنیشان دەکرێن.
جیاوازیی نێوان شڵەژان و ترس چییە؟
ترس وەڵامێکی سۆزداریی ئاسایی و سروشتییە بۆ هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە یان هەستپێکراو؛ خۆگونجاندن و پارێزەرە، یارمەتیی تاکەکان دەدات مەترسی بناسن و خۆیان بۆ شەڕکردن، هەڵاتن، یان خۆپاراستن ئامادە بکەن. ترس بەزۆری کورتخایەن و تایبەتە بە دۆخ و ڕێژەیی لەگەڵ هەڕەشەکەدا و مەرج نییە ببێتە ئاسته‌نگ و، كار بکاتە سەر کارکردنی ڕۆژانە. زۆربەی خەڵک لە کاتە جیاوازەکاندا تووشی ترس دەبن بەبێ ئەوەی بە نائاسایی یان نەخۆشی هەژمار بکرێت.
لە بەرامبەردا شڵەژان ئاماژەیە بۆ كه‌موكورتی له کارکردنی ئاساییدا کە بەردەوام، زیادەڕۆیی، یان خراپ گونجاوە. کاتێک ترس توند دەبێت، نائەقڵانی، درێژخایەن، یان ناماقووڵ لەگەڵ هەڕەشەی ڕاستەقینەدا و دەبێتە هۆی ناڕەحەتی یان تێکچوونی بەرچاو لە ژیانی ڕۆژانەدا، لەوانەیە وەک بەشێک لە شڵەژانی دەروونی پۆلێن بکرێت وەک شڵەژانی دڵەڕاوکێ یان تۆقان (فۆبیا). بەم شێوەیە ترس هەستێکی ئاساییە، لە کاتێکدا شڵەژانی لە ڕووی کلینیکیەوە نەخشێکی گرنگی تێکچوونی کارکردنی كلینیكی یان سه‌رینی لەخۆدەگرێت.
گرنگترین هۆکارەکانی شڵەژانی دەروونی چین؟
هۆکارە دەروونییەکان یەکێکە لە هۆکارە گرنگەکانی شڵەژانی دەروونی. لەوانە فشاری درێژخایەن، ململانێی چارەسەرنەکراوی سۆزداری، ئەزموونی زەبراوی، توانای خراپی ڕووبەڕووبوونەوە و خۆگونجاندن، نزمی ڕێزگرتن له خود و شێوازی بیرکردنەوە و ڕەفتاری نەگونجاو. کاتێک تاکەکان بەردەوام ڕووداوەکان بە شێوازی نەرێنی یان شێواو لێک دەدەنەوە، زیاتر تووشی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و شڵەژانه دەروونییەکانی دیکە دەبن.
جگە لەوەش، کێشە لە ڕێکخستنی هەست و تایبه‌تمه‌ندی کەسایەتی وەکو تۆكمه‌یی (میسالی یان كه‌مال)، وابەستەیی، یان هه‌ڵه‌شانه‌یی دەتوانێت مەترسی تووشبوون بە شڵەژانه‌ی دەروونی زیاد بکات. بەبێ ستراتیژییەتی ڕووبەڕووبوونەوەی خۆگونجانی کاریگەر یان پشتگیری دەروونی، ئەم هۆکارە ناوخۆییانە ڕەنگە ناڕەحەتیی سۆزداری چڕتر بکەنەوە و ئاسته‌نگ لە کارکردنی ڕۆژانەدا بکەن، لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی شڵەژانی دەروونی گرنگ لە ڕووی کلینیکیەوە.
ئایا شڵەژان هەمیشە خراپە یان سوودیشی هەیه؟
شڵەژان هەمیشە بە تەواوی “خراپ” نییە؛ کاریگەرییەکەی بەندە بە جۆر و توندی و چوارچێوە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، شڵەژان ئاماژەیە بۆ تێکچوون یان كه‌موكووڕێ لە کارکردنی ئاساییدا، کە دەتوانێت ببێتە هۆی ناڕەحەتی، تێکچوون، یان ئالنگاری لە ژیانی ڕۆژانەدا. بۆ نموونە تێکچوونە دەروونییەکانی وەک خەمۆکی یان دڵەڕاوکێ بە گشتی زیانۆکن، چونکە کاریگەرییان لەسەر کار و پەیوەندییەکان و ته‌ندروستی و خۆشگوزەرانی گشتی هەیە.
بەڵام هەندێک جۆری سووک یان کاتی شڵەژان دەتوانن ئەرکێکی بەسوود یان گونجاوییان هەبێت. بۆ نموونە ئاستی مامناوەندی دڵەڕاوکێ یان فشار دەتوانێت ئاگایی زیاد بکات، پاڵنەرێک بێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و باشترکردنی ئەنجامدان لە هەندێک بارودۆخدا، وەک ئامادەکاری بۆ تاقیکردنەوەکان یان جێبەجێکردنی به‌ڵێنه‌كان. بەم مانایە هەموو شڵەژانه‌كان تەنیا زیانۆک نین؛ هەندێکیان دەتوانن پاڵ بە تاکەکانەوە بنێن بۆ ئەوەی خۆیان بگونجێنن، فێربن، یان گەشە بکەن، ئەمەش بەندە بە چۆنیەتی بەڕێوەبردن و وەڵامدانەوەیان.
کاریگەری شڵەژان لەسەر تەندروستی جەستەیی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان چییە؟
شڵەژانەکان دەتوانن کاریگەری بەرچاویان هەبێت لەسەر هەردوو تەندروستی جەستەیی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. لە ڕووی جەستەییەوە، شڵەژان لەوانەیە ببێتە هۆی ماندوێتی، سەرئێشە، تێکچوونی خەو، لاوازبوونی بەرگریی لەش، یان کێشەی تەندروستی دیکە بەپێی سروشتی خۆی. بۆ نموونە دڵەڕاوکێی درێژخایەن یان خەمۆکی دەتوانێت ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ، کێشەکانی کۆئەندامی هەرس، یان ناهاوسەنگیی هۆرمۆنەکان زیاد بکات.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، شڵەژانەکان دەتوانن ئاسته‌نگ بن لە پەیوەندیکردن، دەربڕینی سۆزداری و کارلێکردنی نێوان کەسەکان، کە دەبێتە هۆی گۆشەگیری، ناکۆکی، یان سەختی پاراستنی هاوڕێیەتی و پەیوەندییە خێزانییەکان. ڕەنگە تاکەکان لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان بکشێنەوە یان شه‌كه‌ت بن بۆ جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتی و پیشەییەکان، ئەمەش دەتوانێت فشار و هەستکردن بە تەنیایی زیاتر زیاد بکات، ئەمەش سووڕێک دروست دەکات کە هەم خۆشگوزەرانی جەستەیی و کۆمەڵایەتی خراپتر دەکات.
نیشانە دەروونی و جەستەییەکانی شڵەژان چین؟
شڵەژان (دەروونی)، نیشانەی دەروونی و جەستەییش لەخۆ دەگرێت. نیشانە دەروونییەکان: وەک خەمۆکی، دڵەڕاوکێ، گۆڕانی باری دەروونی، خراپی تەرکیزکردن، کشانەوە کۆمەڵایەتییەکان و لە حاڵەتە توندەکاندا هوڕێنه یان واچه (وەهم).
نیشانە جەستەییەکان: لەوانە تێکچوونی خەو، ماندووێتی، سەرئێشە، گۆڕانی ئارەزووی خواردن، خێرا لێدانی دڵ و گرژبوونی ماسوولکەکان. بەپێی ڕێنمایی دەستنیشانکردن و ئاماری شڵەژانه (نەخۆشییە) دەروونییەکان (DSM-5-TR)، ئەم نیشانانە پێکەوە دەبنە هۆی فشاری دەروونی و ناڕەحەتی و تێکدانی کارکردنی ڕۆژانەی کەسەکە.
شڵەژان چۆن کاریگەری لەسەر بیرکردنەوە و خەوتن و بڕیاردان هەیە؟
شڵەژان کاریگەری نەرێنی لەسەر بیرکردنەوە و خەوتن و بڕیاردان هەیە. دەتوانن بیرکردنەوە تێکبدەن بە هۆی خراپی تەرکیز، بیرکردنەوەی نەرێنی یان شێواو، سەرلێشێواوی و سەختی چارەسەرکردنی کێشەکان. زۆرجار خەوتن تێک دەچێت و دەبێتە هۆی کەمخەوی، زۆر خەوتن، کابوس، یان ناڕێکیی خەوتن، ئەمەش سەقامگیری سۆزداری زیاتر خراپتر دەکات. هەروەها بڕیاردان تێک دەچێت، چونکە تاکەکان ڕەنگە بە شێوەیەکی هه‌ڵه‌شانه مامەڵە بکەن، خۆیان لە هەڵبژاردن بەدوور بگرن، یان کێشەیان هەبێت بۆ هەڵسەنگاندنی دەرئەنجامەکان بە شێوەیەکی لۆژیکی، ئەمەش توانای کارکردنیان بە شێوەیەکی کاریگەر لە ژیانی ڕۆژانەدا کەم دەکاتەوە.
ئایا شڵەژان دەبێتە هۆی تووشبون بە شڵەژان دیکە؟
بەڵێ، ئەگەر چارەسەر نەکرێت، دەبێتە هۆی شڵەژان دیکە. زۆرێک لە شڵەژانه‌كان هاوبەشن، واتە شڵەژان یان نەخۆشییەک مەترسی تووشبوون بە شڵەژان یان نەخۆشییەکی دیکە زیاد دەکات؛ بۆ نموونە، شڵەژانی دڵەڕاوکێ دەتوانێت ببێتە هۆی خەمۆکی، و فشاری درێژخایەن دەتوانێت بەشداربێت لە شڵەژانی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە فشاری دەروونی بەردەوام کاریگەری لەسەر کارکردنی مێشک، ڕێکخستنی سۆزداری، خەوتن و توانای خۆگونجان و هه‌ڵكردن (coping) هەیە. بەپێی ڕێنمایی دەستنیشانکردن و ئاماری شڵەژانه (نەخۆشییە) دەروونییەکان (DSM-5-TR)، هاوبەشی له‌نێوان شڵەژان یان نه‌خۆشیه دەروونییه‌كان باوه و دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی پێشوەختە گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە ده‌ركه‌وتنی شڵەژانی تر.
چۆن فشاری کارکردن و خوێندن دەبێتە هۆی شڵەژان؟
فشاری کارکردن و خوێندن دەتوانێت ببێتە هۆی شڵەژانی دەروونی بە فشاری درێژخایەن کە توانای خۆگونجان و هه‌ڵكردنی (cope) كه‌سه‌كه لاواز ده‌كات. زیادەڕەوی لە کار و كۆتاییهێنان بۆ ئه‌نجامدانی و چاوەڕوانی به‌رز و ترس لە شکست دڵەڕاوکێ و ماندووێتی دەروونی و ماندوێتی سۆزداری زیاد دەکات. بە تێپەڕینی کات ئەم فشارە کاریگەری مێشک و خەوتن و هاوسەنگی سۆزداری تێک دەدات، ئەمەش دەبێتە هۆی شڵەژانی وەک دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و پڕووکان (burnout)؛ بە عەرەبی: (الاحتراق النفسی)؛ هەروەها فشاری درێژخایەن تەرکیز و پاڵنەر و دەرووندروستی گشتی کەم دەکاتەوە.
چۆن سۆشیال‌میدیا دەتوانێت شڵەژان زیاد بکات؟
سۆشیال‌میدیا دەتوانێت شڵەژانه دەروونییەکان زیاد بکات بە بەرکەوتنی تاکەکان بە بەردەوامی بەراوردکردن و كاردانه‌وی نەرێنی و ستانداردی ژیانی ناڕاستەقینە، ئەمەش دەتوانێت ڕێزگرتن له‌خود و متمانه به‌خۆد هتد کەم بکاتەوە و دڵەڕاوکێ و خەمۆکی زیاد بکات. هەروەها زیادەڕەوی لە بەکارهێنانی دەتوانێت ببێتە هۆی دابڕانی کۆمەڵایەتی، تێکچوونی خەو و ڕەفتاری وەکو ئالوودەبوون، کەمکردنەوەی کارلێکی کۆمەڵایەتی ژیانی ڕاستەقینە و باشبوونی سۆزداری. بە پێی ڕاپۆرتی کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی، بەکارهێنانی درێژخایەنی سۆشیال‌میدیا پەیوەندی بە ئاستی بەرزی فشار و دڵەڕاوکێ و نیشانەکانی خەمۆکییەوە هەیە، بەتایبەتی لەنێو خوێندکاران و گەنجان.
ڕێگای کەمکردنەوەی تێکچوون چین؟ یان چۆن وەرزش و جووڵە یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی تێکچوون؟
باشترین ڕێگاکان بۆ کەمکردنەوەی شڵەژانه دەروونییەکان بریتین لە وەرزشکردن، شێوازی ژیانی بێوەی و بەڕێوەبردن و سەروبەرکردنی فشار. وەرزشکردن و جووڵەی جەستەیی یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی تێکچوونەکان لە ڕێگەی دەردانی مادەی ئەندۆرفین، کە باری دەروونی باشتر دەکات و فشار و دڵەڕاوکێ و خەمۆکی کەم دەکاتەوە. هەروەها چالاکیی جەستەیی بەردەوام خەوتن باشتر دەکات و کارکردنی مێشک زیاد دەکات و ڕێکخستنی سۆزداری بەرز دەکاتەوە. جگە لەوەش خووی بێوەی، وەک خەوی خۆش، پشتیوانیی کۆمەڵایەتی، تەکنیکەکانی ئیسراحەت (نوێژ و چاكه و خاوبوونه‌وه و و هه‌ناسه‌ی قووڵ و، هتد) و چارەسەری پیشەیی کاریگەرن لە باشترکردنی تەندروستیی دەروونی و باشی دەروونی گشتی، وەک لەلایەن کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکییەوە دانپێدانراوە.
کەی پێویستە سەردانی دەروون‌چارەسەرکەر (معالج نفسی) بکرێ؟
پێویستە کەسێک سەردانی چارەسەرکەر بکات کاتێک نیشانە دەروونییەکانی وەک خەمۆکی، دڵەڕاوکێ، فشاری دەروونی، کێشەی خەو، یان ناڕەحەتیی سۆزداری بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام دەبێت، یان توند دەبێت، یان ئاسته‌نگه لە ئه‌نجامدانی کارکردنی ڕۆژانەی وەک ئیشكردن، خوێندن، یان پەیوەندییەکان. هەروەها چارەسەرکردن گرنگە کاتێک مرۆڤ هەست بکات کە ناتوانێت ڕووبەڕوو بێتەوە و خۆی بگونجێنێ له‌گه‌ڵ ژینگه‌كه‌ی، تووشی ڕەفتار یان گۆڕانی لەناکاوی چه‌وێر (میزاج) باری دەروونی دەبێت، یان بیرکردنەوە لە زیانگەیاندن بە خۆی هەبێت. بەپێی ڕاپۆرتی کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی، زوو داوای یارمەتی و چاره‌سه‌ركردن ڕێگری لە خراپتربوونی نیشانەکان ده‌كات و تەندروستیی دەروونی و دەرووندروستی باشتر ده‌كات.
ڕۆڵی خێزان و هاوڕێیان لە پاڵپشتیکردنی کەسێکی ناڕێک چییە؟
هیچ نه‌خۆشییه‌كه یان شڵەژانێك نییه چاره‌سه‌ر نه‌بی به‌تایبه‌تی له‌سه‌رتای سه‌رهه‌ڵدانی. هه‌ڵبه‌ته ژینگه‌ی كه‌سه‌كه به‌تایبه‌تی خێزان و هاوڕێیان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پاڵپشتیکردنی کەسێک کە تووشی شڵەژان یان نەخۆشییەکی دەروونی ده‌بێ، بە پێشکەشکردنی پاڵپشتی سۆزداری و تێگەیشتن و هاندان. دەتوانن یارمەتیدەر بن بە گوێگرتن بەبێ حوکمدان له‌سه‌ر كه‌سه تۆش بوه‌كه یان نه‌خۆشییه‌كه‌ی، کەمکردنەوەی هەستەکانی گۆشەگیری، هاندانی خووی تەندروست و پشتگیریکردنی کەسەکە لە داوای چارەسەری پیشەیی له‌كه‌سانی پسپۆڕ. پاڵپشتیی بەهێزی کۆمەڵایەتی، چاکبوونەوە باشتر دەکات و فشاری دەروونی کەم دەکاتەوە و هەستکردن بە سەلامەتی و سەربەخۆیی زیاد دەکات، کە بۆ تەندروستیی دەروونی باشتر پێویستە، وەک لەلایەن کۆمەڵەی دەروونناسیی ئەمریکاوە دانپێدانراوە.