دیمانە : حەسەن حەمەد ئاندێکی
ڕێنماییکاری پەروەردەیی و کۆمەڵناس ئومێد عەزیز شێخ تەها، لە دیمانەیەكی “هەولێر”ـدا، باسی لەوە كرد:” پێویستمان بە كۆمەڵناسیی مەیدانی هەیە نەك تەنها كتێبخانەیی”. گوتیشی: ” دۆخی کۆمەڵناسی لە نێوان تیۆری و واقیعدا لە جۆرێک لە ‘دابڕان’ـدایە؛ لە ناو زانکۆکاندا گەشەی کردووە، بەڵام وەک ‘تیۆرییەکی پەتی’ ماوەتەوە”. ئەوەیشی خستەڕوو:” زۆربەی توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا لە بازنەی “ئەکادیمیای ڕووکەش”ـدا ماونەتەوە و ئامانجی یەکەمیان بەدەستهێنانی پلەی زانستییە. ئەمەش وای کردووە توێژینەوەکان ببنە “کۆگای زانیاری” نەک ‘نەخشەی چارەسەر.
دۆخی زانستی کۆمەڵناسی لە نێوان “تیۆریی ئەکادیمی” و “واقیعی کۆمەڵایەتی”ـدا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ ئایا توانیویەتی لە دیوارەکانی زانکۆ بێتە دەرەوە و بچێتە ناو ژیانی خەڵکەوە؟
دۆخی کۆمەڵناسی لە نێوان تیۆری و واقیعدا لە جۆرێک لە ‘دابڕان’ـدایە؛ لە ناو زانکۆکاندا گەشەی کردووە، بەڵام وەک ‘تیۆرییەکی پەتی’ ماوەتەوە. بۆ ئەوەی کۆمەڵناسی دیوارەکانی زانکۆ ببڕێت، پێویستە لە قۆناغی ‘وەسفکردنی کێشە’ تێپەڕێت بۆ قۆناغی ‘پێشنیارکردنی چارەسەر’.
کۆمەڵناسی کاتێک دەچێتە ناو ژیانی خەڵکەوە کە ببێتە بنەمایەک بۆ سیاسەتی گشتی و چاکسازیی کۆمەڵایەتی، نەک تەنها وەک وانەیەکی ئەکادیمی بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامە بخوێنرێت. بە کورتی: ئێمە پێویستمان بە کۆمەڵناسیی مەیدانی هەیە نەک تەنها کتێبخانەیی.
هەندێک پێیان وایە کۆمەڵناسی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا لە قەیراندایە و نەیتوانیوە شرۆڤەی ورد بۆ گۆڕانکارییە خێراکانی کۆمەڵگە بکات؛ خوێندنەوەی ئێوە بۆ ئەم بۆچوونە چییە؟
پێم وایە قەیرانەکە لە “کۆمەڵناسی” خۆیدا نییە، بەڵکو لە “کۆمەڵناسیی دواکەوتوو”ـدایە لە ئاست گۆڕانکارییە خێراکان. کۆمەڵگەی ئێمە بەهۆی تەکنەلۆژیا و کرانەوەی کولتوورییەوە بە خێراییەکی زۆر دەگۆڕێت، بەڵام ئامرازە لێکۆڵینەوەییەکانی ئێمە هێشتا کلاسیکین.
ئەم دۆخە سێ ڕەهەندی هەیە:
١. دابڕانی زەمەنی: تیۆرییەکانمان کۆنن و ناتوانن تەفسیری دیاریدە نوێیەکانی وەک ‘کۆمەڵگەی دیجیتاڵی’ بکەن.
٢. کۆمەڵناسیی تاقیگەیی: زۆرجار توێژینەوەکان تەنها بۆ پلەی زانستین، نەک بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی شەقام.
٣. پەراوێزخستن: زۆرجار بڕیارە سیاسی و کارگێڕییەکان بێ گەڕانەوە بۆ ڕاوێژی کۆمەڵناسانە دەدرێن.
بۆیە، کۆمەڵناسی کاتێک لە قەیران ڕزگاری دەبێت کە خۆی لە ‘قاڵبە کۆنەکان’ دابماڵێت و بە زمانێکی سەردەمیانە شرۆڤە بۆ گۆڕانکارییە خێراکان بکات. ”
ئایا توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا تەنها بۆ بەدەستهێنانی پلەی زانستین، یان بەراستی دەبنە بنەمایەک بۆ چارەسەرکردنی دیاردە و کێشەکان؟
بەداخەوە، زۆربەی توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا لە بازنەی “ئەکادیمیای ڕووکەش”ـدا ماونەتەوە و ئامانجی یەکەمیان بەدەستهێنانی پلەی زانستییە. ئەمەش وای کردووە توێژینەوەکان ببنە “کۆگای زانیاری” نەک ‘نەخشەی چارەسەر.
دوو گرفتی سەرەکی لێرەدا هەن:
١. کۆپی-پەیستی میتۆدی: زۆرێک لە توێژەران تەنها فۆرم پڕ دەکەنەوە و گرنگی بە قووڵایی کێشەکان نادەن.
٢. نەبوونی متمانە: دامەزراوە بڕیاردەرەکان توێژینەوەی زانکۆکان وەک سەرچاوە بۆ چارەسەر بەکارناهێنن، ئەمەش توێژەری سارد کردووەتەوە.
بۆ ئەوەی ئەم توێژینەوانە ببنە بنەمای چارەسەر، دەبێت لە ڕەفەی کتێبخانەکانەوە بگوازرێنەوە بۆ سەر مێزی بڕیارداڕێژەران و لەسەر بنەمای پێویستیی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە بنووسرێن، نەک تەنها بۆ تەواوکردنی ڕێکارە کارگێڕییەکان. ”
رۆڵی کۆمەڵناس لە کاتی قەیرانەکاندا (وەک قەیرانی ئابووری، جەنگ، یان دۆخە نالەبارەكان) چییە؟ ئایا لە ساڵانی رابردوودا کۆمەڵناسانی ئێمە ئامادەیی مەیدانییان هەبووە؟
کۆمەڵناس لە کاتی قەیرانەکاندا ڕۆڵی “ڕاداری پێشوەختە” و “تەشخیسکەری قووڵ”دەبینێت. لە کاتی جەنگ یان قەیرانی ئابووریدا، تەنها لایەنە دارایی و سەربازییەکە گرنگ نییە، بەڵکو “هەلوەشانی شیرازەی کۆمەڵایەتی”و “تێکچوونی دەروونیی جەماوەر” مەترسیی گەورەن کە تەنها کۆمەڵناس دەتوانێت ڕەهەندەکانی بخوێنێتەوە.
سەبارەت بە ئامادەیی کۆمەڵناسانی ئێمە لە ساڵانی ڕابردوودا:
• ئامادەیی تیۆری هەبووە: زۆر نووسراوە و گوتراوە، بەڵام زیاتر لە چوارچێوەی گوتار و وتاری ڕۆژنامەوانیدا بووە.
• ئامادەیی مەیدانی لاواز بووە: بەداخەوە کۆمەڵناسان وەک ‘تیمێکی فریاگوزاریی مەعریفی’ لە ناو جەرگەی قەیرانەکاندا (وەک کەمپەکانی ئاوارەکان، یان لەناو ئەو خێزانانەی بەدەست هەژارییەوە دەناڵێنن) ئامادەییەکی ڕێکخراویان نەبووە.
هۆکارەکەش ئەوەیە کە کۆمەڵناسی لای ئێمە هێشتا وەک ‘پیشە’ (Profession) مامەڵەی لەگەڵ نەکراوە، بەڵکو تەنها وەک ‘بەشێکی خوێندن’ ماوەتەوە.
کۆمەڵناسی ئێمە پێویستی بەوەیە لە ‘ژوورە داخراوەکان’ بێتە دەرەوە و لە کاتی قەیراندا لە تەنیشت خەڵک و بڕیارداڕێژەر بێت بۆ کەمکردنەوەی شۆکە کۆمەڵایەتییەکان.
جیاوازیی نێوان “کۆمەڵناس” و “كەسێكی ئایینی یان بانگخوازێ” لای خەڵکی ئاسایی ڕوونە؟ یان هێشتا سنوورەکان تێکەڵن و خەڵک چاوەڕێی ئامۆژگاری دەکەن لەبری شیکردنەوەی زانستی؟
بەداخەوە لای بەشێکی زۆری خەڵکی ئاسایی، هێشتا سنووری نێوان ‘کۆمەڵناس’ و ‘بانگخواز’ لێڵە و تێکەڵ دەکرێت. ئەم تێكەڵکردنەیش لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە کۆمەڵگە وەک ‘ڕێنیشاندەر’ یان ‘وەعزخوێن’ سەیری هەردوولایان دەکات، نەک وەک دوو پسپۆڕی جیاواز.
جیاوازییەکە لێرەدایە:
• بانگخواز: کار لەسەر ئامۆژگاری و دەبوایە دەکات؛ دەیەوێت بە گەڕانەوە بۆ دەقە پیرۆزەکان ڕەفتاری تاک ڕاست بکاتەوە.
• کۆمەڵناس: کار لەسەر شیکردنەوە و هەیە دەکات؛ ئەو ناڵێت ئەمە خراپە، بەڵکو دەڵێت:” ئەم دیاردەیە بۆچی و چۆن ڕووی دا؟
هۆکاری ئەوەی خەڵک لەبری شیکردنەوەی زانستی، چاوەڕێی ئامۆژگاری لە کۆمەڵناس دەکەن، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی ئێمە هێشتا کۆمەڵگەیەکی عاتیفییە و بەدوای چارەسەری خێرا و ئامادەکراودا دەگەڕێت. کاتێک کۆمەڵناسێک دەچێتە سەر شاشە، خەڵک دەپرسن: چارەسەر چییە؟ نەک هۆکارەکان چین؟
تا ئەو کاتەی کۆمەڵناسی نەبێتە زانستێکی جێگیر لە ناوەندە پەروەردەییەکاندا، خەڵک هەر بە چاوی وەعزخوێنێکی مۆدێرن سەیری کۆمەڵناس دەکەن و چاوەڕێی “حەڵاڵ و حەرام” ـیان “باش و خراپ”ـی لێ دەکەن، نەک تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی کۆمەڵگە.
میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر رۆڵی کۆمەڵناس دروست کردووە؟ ئایا “شیكەرەوەی فەیسبووکی” جێگەی توێژەری ئەکادیمیی گرتووەتەوە؟
میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەک چەقۆیەکی دووسەر کار دەکەن؛ لە لایەکەوە دەرفەتیان بۆ کۆمەڵناس ڕەخساندووە کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ خەڵکدا بدوێت، بەڵام لە لایەکی ترەوە دیاردەیەکی مەترسیداریان بەرهەم هێناوە کە من ناوی دەنێم هەڵئاوسانی زانیاریی ڕووکەش.
سەبارەت بەوەی ئایا ‘شیکەرەوەی فەیسبووکی’ جێگەی توێژەری گرتووەتەوە، پێویستە بڵێین:
• لە ڕووی جەماوەرییەوە: بەڵێ، شیکەرەوەی فەیسبووکی بەهۆی بەکارهێنانی زمانی عاتیفی، کورتبڕی و پۆپۆلیزم (قسەکردن بە دڵی خەڵک)، جەماوەرێکی زیاتری هەیە و خەڵک زیاتر گوێی لێ دەگرن.
• لە ڕووی زانستییەوە: نەخێر، چونکە ئەوەی لە سۆشیاڵ میدیا دەگوزەرێت ‘کۆمەڵناسی’ نییە، بەڵکو تەنها ‘کۆمێنتار’ (Commentary) و دەربڕینی ڕای شەخسییە.
کێشە گەورەکە لێرەدایە کە توێژەری ئەکادیمی بەهۆی پابەندبوونی بە ڕاستگۆیی زانستی و وردەکاریی میتۆدی، ناتوانێت وەک شیکەرەوەی فەیسبووکی وەڵامی ئامادەکراو و خێرا بۆ هەموو شتێک بداتەوە. ئەمەش وا دەکات خەڵک وا هەست بکەن ئەکادیمییەکان بێدەنگن یان هیچیان پێ نییە.
بە کورتی: سۆشیاڵ میدیا جەنجاڵییەکی مەعریفی دروست کردووە کە تێیدا دەنگی زانست لە ناو دەنگی هەستیار و پۆپۆلیستیدا ون دەبێت. ئەرکی کۆمەڵناسی ئەکادیمییە کە بە زمانێکی سادە، بەڵام بە میتۆدێکی قووڵ بگەڕێتەوە ناو ئەم مەیدانە و ڕێگە نەدات زانیاریی چەواشەکار جێگەی ڕاستی بگرێتەوە. ”
ئایا کۆمەڵناسی لە ناوچەکەماندا توانیویەتی “تیۆریی خۆماڵی” بەرهەم بهێنێت کە لەگەڵ پێکهاتەی کۆمەڵگەی کوردی بگونجێت، یان هێشتا هەر پشت بە تیۆرییە ڕۆژئاواییەکان دەبەستین؟
بەداخەوە، دەبێت دان بەوەدا بنێین کە کۆمەڵناسی لای ئێمە هێشتا زانستێکی ‘هاوردەکراوە’ و نەمانتوانیوە ‘تیۆریی خۆماڵی’ (Indigenous Theory) بەو مانا زانستییەی کە ببێتە قوتابخانەیەکی سەربەخۆ، بەرهەم بهێنین. ئێمە هێشتا لە قۆناغی ‘بەکارهێنەر’داین نەک ‘بەرهەمهێنەر’.
ئەم دۆخە لەم خاڵانەدا کورت دەبێتەوە:
1. پشتبەستن بە ڕۆژئاوا: زۆربەی توێژینەوەکانی ئێمە هەوڵدەدەن واقیعی کۆمەڵگەی کوردی بەسەر تیۆرییەکانی (دۆرکایم، مارکس، یان ڤێبەر)دا بسەپێنن، لە کاتێکدا ئەو تیۆریانە بۆ کۆمەڵگەی پیشەسازیی ڕۆژئاوا نووسراون، نەک بۆ کۆمەڵگەیەک کە هێشتا بەدەست کێشەی ناسنامە، خێڵەکییەت و پاشخانی جەنگەوە دەناڵێنێت.
2. کۆپی کردنی میتۆد: ئێمە تەنها میتۆدەکانمان وەرگرتووە، بێ ئەوەی دەستکارییان بکەین تا لەگەڵ تایبەتمەندییە کولتوورییەکانی خۆمان بگونجێن.
3. دەوڵەمەندیی واقیع و هەژاریی تیۆری: کۆمەڵگەی کوردی تاقیگەیەکی دەوڵەمەندە بۆ بەرهەمهێنانی تیۆری نوێ (بۆ نموونە لەسەر چەمکەکانی وەک: جینۆساید، بێدەوڵەتی، یان گۆڕانی خێزانی کوردی)، بەڵام ئەکادیمیاکانی ئێمە زیاتر خەریکی وەرگێڕانن نەک داهێنانی چەمکی نوێ.
بۆیە، پێویستمان بە جۆرێک لە ‘ڕاپەڕینی مەعریفی’ هەیە تا بتوانین کۆمەڵناسی لە زانستێکی کتێبخانەیی ڕۆژئاواییەوە بگۆڕین بۆ زانستێکی مەیدانی کە لە ناو جەرگەی ژیانی مرۆڤی کوردەوە چەمک و تیۆرییەکانی خۆی دابڕێژێت.
زۆربەی دەرچووانی بەشی کۆمەڵناسی لە بازاڕی کاردا دەرفەتیان کەمە؛ ئەمە کێشەی سیستەمی خوێندنە کە قوتابی بەهێز پێناگەیەنێت، یان کێشەی تێنەگەیشتنی دامەزراوەکانە لە گرنگیی ئەم پسپۆڕییە؟
کێشەی بێکاریی دەرچووانی کۆمەڵناسی کێشەیەکی دووجەمسەرییە و هەردوو لایەنی (سیستەمی خوێندن) و (بازاڕی کار) بەرپرسیاریەتییەکەی هەڵدەگرن:
١. کێشەی سیستەمی خوێندن (لایەنی ئەکادیمی): بەشێکی زۆری پرۆگرامەکانی خوێندن هێشتا کلاسیکین و قوتابی بۆ ‘تیۆری’ پێدەگەیەنن نەک بۆ ‘کار’. قوتابی کۆمەڵناسی فێری مێژووی تیۆرییەکان دەکرێت، بەڵام فێری ئەوە ناکرێت چۆن بەسەرکردنەوەی مەیدانی’ بکات، چۆن داتاکان بە سۆفتوێرە پێشکەوتووەکان شی بکاتەوە، یان چۆن وەک ڕاوێژکارێکی کۆمەڵایەتی لە ناوەندە پیشەسازی و بازرگانییەکاندا کار بکات. ئەمە وای کردووە دەرچووان ‘کارامەیی کردارییان'(Practical Skills) کەم بێت.
٢. کێشەی تێنەگەیشتنی دامەزراوەکان (لایەنی کارگێڕی): لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، هیچ پڕۆژەیەکی نیشتەجێبوون، هیچ کارگەیەک و هیچ بڕیارێکی سیاسی بەبێ ‘ڕاوێژکاری کۆمەڵناسی’ ئەنجام نادرێت. بەڵام لای ئێمە، دامەزراوەکان وای دەبینن کە کۆمەڵناسی تەنها بۆ ‘وانەبێژی’ لە قوتابخانەکان دەبێت. تێنەگەیشتن لەوەی کە کۆمەڵناس دەتوانێت لە (بەڕێوەبردنی سەرچاوە مرۆییەکان، چارەسەری کێشەی کرێکاران، توێژینەوەی بازاڕ و نەهێشتنی توندوتیژی) ڕۆڵی هەبێت، وای کردووە دەرفەتی کاریان بەرتەسک بێتەوە.
چارەسەر لەوەدایە کە زانکۆکان پرۆگرامی خوێندن ‘پیشەیی’ بکەن و حکومەتیش ‘یاسای کاری کۆمەڵناسی’ دەربکات کە دامەزراوەکان ناچار بکات لە هەر پڕۆژە و فەرمانگەیەکدا پسپۆڕی کۆمەڵناسی بەکار بهێنن، چونکە کۆمەڵگە بەبێ چاودێریی زانستی، بەرەو هەڵوەشان دەچێت.
لە سەردەمی زیرەکی دەستکرد و جیهانگیریدا، بەها کۆمەڵایەتییەکان زۆر بە خێرایی دەگۆڕێن؛ ئایا کەرەستەکانی دەستی کۆمەڵناسانی ئێمە بۆ پێوانەکردنی ئەم گۆڕانکارییانە کۆن نین؟
بەداخەوە، دەبێت بڵێین بەڵێ؛ کەرەستە و میتۆدەکانی زۆربەی کۆمەڵناسانی ئێمە لە ئاستی ئەو تەوژمە خێرایەی زیرەکی دەستکرد و جیهانگیریدا نین. ئێمە لە سەردەمێکداین کە ‘ئەلگۆریتمەکان’ و ‘داتا گەورەکان'(Big Data) ڕەفتاری مرۆڤ و بەها کۆمەڵایەتییەکان دادەڕێژنەوە، کەچی هێشتا لای ئێمە کۆمەڵناسی بە ئامرازە کلاسیکییەکانی وەک فۆرمی ڕاپرسیی سەر کاغەز و تێبینیی سادە کار دەکات.
ئەم دواکەوتوییە لە سێ خاڵدا دەبینرێت:
١. نەبوونی کۆمەڵناسیی دیجیتاڵی: جیهانگیری و سۆشیاڵ میدیا شوناسی مرۆڤی کوردییان گۆڕیوە، بەڵام ئێمە هێشتا کەرەستەی زانستیمان نییە بۆ پێوانەکردنی ‘گۆڕانی بەهاکان’ لە ژینگەی دیجیتاڵیدا.
٢. دابڕان لە زیرەکی دەستکرد: زیرەکی دەستکرد تەنها تەکنەلۆژیا نییە، بەڵکو گۆڕینی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانە. کۆمەڵناسی ئێمە پێویستی بەوەیە سۆفتوێرە پێشکەوتووەکانی شیکردنەوەی داتا (وەک شیکردنەوەی پێشبینیکەر) بەکاربهێنێت تا بزانێت بەهاکان بەرەو کوێ دەڕۆن.
٣. زمان و چەمکەکان: ئەو چەمکانەی ئێستا بەکاریان دەهێنین، هی سەردەمی ‘کۆمەڵگەی نەریتی’ن، لە کاتێکدا ئێمە لە ناو ‘کۆمەڵگەی تۆڕبەستراو’دا دەژین.
بۆیە، ئەگەر کۆمەڵناسی خۆی بە تەکنەلۆژیای زانیاری و میتۆدە نوێیەکانی توێژینەوە چەکدار نەکات، نەک هەر ناتوانێت پێوانەی گۆڕانکارییەکان بکات، بەڵکو دەبێتە زانستێکی مێژوویی کە تەنها باسی ڕابردوو دەکات، نەک ئێستا و داهاتوو. ”
گەورەترین مەترسی کە لە ئایندەدا رووبەڕووی شیرازەی کۆمەڵگە دەبێتەوە چییە، و پێشنیازی ئێوە وەک کۆمەڵناس بۆ ئامادەسازی چییە؟
گەورەترین مەترسی کە لە ئایندەدا ڕووبەڕووی شیرازەی کۆمەڵگەی ئێمە دەبێتەوە، ‘هەڵوەشانی شوناس و دابڕانی نەوەکانە’ لەژێر گوشاری جیهانگیریی کێوی دا’. ئێمە بەرەو دۆخێک دەڕۆین کە تێیدا خێزان وەک ناوەندێکی پەروەردەیی و بەهاکان وەک کۆکەرەوەی مرۆڤەکان خەریکە لاواز دەبن، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی ‘تاکگەراییەکی توندڕەو’ و ونبوونی ئینتیمای کۆمەڵایەتی.
بۆ ئامادەسازی و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم مەترسییانە، وەک کۆمەڵناسێک ئەم پێشنیازانە دەخەمە ڕوو:
١. داڕشتنی ‘بەرنامەی نیشتمانیی پاراستنی خێزان’: پێویستە دەوڵەت و زانکۆکان پێکەوە کار بکەن بۆ بەهێزکردنی پایەکانی خێزان بە شێوازێکی مۆدێرن، نەک تەنها بە گوتاری نەریتی.
٢. چاکسازی لە سیستەمی پەروەردە: پێویستە وانەی کۆمەڵناسی و مرۆییەکان لە قۆناغە سەرەتاییەکانەوە جەخت لەسەر (پێکەوەژیان، ڕەخنەگریی زانستی، و بەکارهێنانی عاقڵانەی تەکنەلۆژیا) بکەنەوە، تا تاکی ئێمە تەنها ‘بەکارهێنەرێکی دەستەمۆ’ی جیهانی دیجیتاڵی نەبێت.
٣. دروستکردنی ناوەندی ‘توێژینەوەی ستراتیژیی کۆمەڵایەتی’: پێویستە حکومەت دەزگایەکی سەربەخۆ لە پسپۆڕانی کۆمەڵناسی دابمەزرێنێت کە کارەکەی تەنها پێشبینیکردنی کێشەکان و پێشکەشکردنی چارەسەری پێشوەختە بێت بۆ بڕیارداڕێژەران.
٤. گەڕانەوەی کۆمەڵناس بۆ مەیدان: پێویستە کۆمەڵناسان لە ‘تیۆریست’ـەوە ببنە ‘کاراکتەری مەیدانی’ و لە هەموو ناوەندە خزمەتگوزاری و کارگێڕییەکاندا ئامادەیییان هەبێت.
بە کورتی: ئەگەر بمانەوێت لەم شۆکە کولتووری و تەکنەلۆژییەی داهاتوو ڕزگارمان بێت، دەبێت زانستی کۆمەڵناسی لە پەراوێزەوە بهێنینە ناو چەقۆی بڕیاردان و پلاندانان.”