نورەدین جاف
بەشێکی زۆر لە هونەرمەندان و ڕەخنەگران پێیان وایە سیناریۆنووسی و درامای کوردی _ لە سینەما و شانۆدا _ لە قەیرانێکی ڕاستەقینەدا دەژیێت، بەڵام قەیرانەکە تەنها کێشەی “نەبوونی نووسەر” نییە، بەڵکوو کۆمەڵێک هۆکارە:
• کەمبوونی سیناریۆنووسانی پیشەیی کە فێری بنەماکانی دراما و چیرۆکگێڕی بووبێتن.
• زۆرجار بەرهەمەکان پشت بە یەکەوهەلی (بەدیهە) و هەست دەبەستن، نەک بە بنیاتێکی درامی پتەو.
• کەمبوونی ئەکادیمی و وۆرکشۆپی تایبەت بە سیناریۆ.
• بەرهەمهێنەر و کەناڵەکان زوو زوو داوای “بەرهەمی خێرا” دەکەن، نەک دەقی قووڵ.
• ژیانی واقعی کوردی زۆر دەوڵەمەندە، بەڵام زۆر جار بە شێوەی هونەری قووڵ ناخرێتە ناو فیلم و شانۆوە.
بەڵام لە هەمان کاتدا، ناکرێ بڵێین “هیچ نییە”.
هەندێک نووسەر و دەرهێنەری باش هەن کە هەوڵی نوێگەری دەدەن، بە تایبەتی لە کورتەفیلم، شانۆی ئەزموونی و، سینەمای سەربەخۆ. بەڵام ئەوان زۆرجار پشتگیری دارایی و میدیایییان نییە.
کێشەی گەورە ئەوەیە:
زۆرجار وێنە و کامێرا هەیە، بەڵام دەقی بەهێز نییە.
لە کاتێکدا لە سینەمای گەورەی جیهان، “سیناریۆ” بناغەی سەرەکییە.
شانۆ و سینەمای کوردی پێویستی بە:
• چیرۆکی ڕاستەقینەی کۆمەڵگا
• دیالۆگی ژیانەوە
• کارەکتەری ئاڵۆز
• نووسەری خوێندەوار و بینەری ژیان هەیە.
ئەگەر سیناریۆ بەهێز بێت، تەنانەت بە ئامرازێکی سادەش دەتوانرێت کاری کاریگەر دروست بکرێت.
بەڵام بە کامێرای گران و بێ دەقی باش، بەرهەمەکان زوو لەبیر دەچنەوە.
وتەیەکی گرنگ لە شانۆ و سینەما هەیە: “فیلم لە کاغەزەوە دەست پێ دەکات، نە لە کامێرا.”
قەیرانی سیناریۆنووسی کوردی تەنها قەیرانی تەکنیک نییە، بەڵکوو قەیرانی دید و ئازادیی هونەریشە.
زۆر جار نووسەر ناتوانێت بە ئازادی قسە بکات:
• لە ترسی سانسۆر،
• لە فشارە کۆمەڵایەتییەکان،
• یان لەبەر ئەوەی بازاڕ تەنها داوای کۆمەدییەکی خێرا دەکات.
بەهۆی ئەمەش، زۆر بەرهەم:
• لە قووڵاییی مرۆڤ دوور دەکەونەوە،
• کارەکتەرەکان دەبن بە وشەی ڕووکەش و،
• دیالۆگەکان زیندوو نین.
لە کاتێکدا شانۆ و سینەمای راستەقینە پێویستیان بە:
• ئازاری مرۆڤ.
• بیرەوەری.
• ناکۆکی.
• ترس.
• خەون و،
• پرسیارە گەورەکانی بوون هەیە.
کوردستان چیرۆکی زۆری هەیە:
• شەڕ.
• کۆچ.
• خەفەت.
• خۆشەویستی.
• ژیانی شار و گوند.
• ژیانی هونەرمەند.
• ژنی کورد.
• منداڵی شەقام و،
• تەنانەت بێدەنگیی پیرەکان…
بەڵام زۆر جار ئەم هەموو ماددە دەوڵەمەندانە نابن بە درامایەکی قووڵ.
هۆکارێکی تر؛ هەندێک دەرهێنەر زیاتر گرنگی بە شێوە دەدەن تا ناوەڕۆک؛ وەک ئەوەی وێنە جوان بێت، بەڵام ڕۆحی نییە؛ لە شانۆی کوردیدا هەندێک جار ئەکتەر دەگریێت، بەڵام کارەکتەر ناژیێت. لە سینەماشدا هەندێک فیلم تەنها “چیرۆک دەڵێن”، بەڵام “هەست” ناگوازنەوە؛ “مرۆڤ لەسەر شانۆ نابێت تەنها قسە بکات، دەبێت ژیان بنوێنێت.” هەربۆیە سیناریۆنووسینی راستەقینە، تەنها نووسین نییە، بینینی ناخی مرۆڤە؛ ئەمڕۆ پێویستە سیناریۆنووسی کورد:
• زیاتر بخوێنێتەوە.
• سینەمای جیهان ببینێت.
• فەلسەفە و دەروونناسی بناسێت.
• گوێ لە خەڵک بگرێت.
• لە ژیانەوە بنووسێت، نە لە کڵێشەکانەوە.
هەروەها پێویستە دامەزراوەی هونەری:
• وۆرکشۆپی سیناریۆنووسین بخە ڕێ.
• پشتگیریی فیلمی سەربەخۆ بکەن و.
• ڕەخنەی هونەری بە شێوەی زانستی گەشە پێ بدەن.
چونکە هیچ نەتەوەیەک بە فیلمی لاواز ناچێتە مێژوو، بەڵکوو بە چیرۆکی قووڵ و مرۆڤی دەماوە.
لە کۆتاییدا، شایەد قەیران هەبێت، بەڵام هەمان قەیران دەتوانێت ببێتە دەستپێکی شۆڕشێکی نوێ لە سینەما و شانۆی کوردیدا. شۆڕشی راستەقینەی سینەما و شانۆی کوردی لەو کاتەوە دەست پێ دەکات کە هونەرمەند وەک “کارمەند” کار نەکات، بەڵکوو وەک شایەتی سەردەمەکەی بژیێت.
سیناریۆنووس ئەگەر تەنها بیر لە ڕازیکردنی بینەر بکاتەوە، لەوانەیە بەرهەمێکی سەرکەوتووی بازاڕی دروست بکات، بەڵام کارە هونەرییەکی مێژوویی دروست ناکات.
هونەری گەورە، هەمیشە لە ناڕەحەتییەوە دەست پێ دەکات. “هیچ شتێک ڕاستتر نییە لە خەیاڵ.” واتە سینەما تەنها وێنەی واقیع نییە، بەڵکوو دۆزینەوەی ڕۆحی شاراوەی واقیعە.
کوردیش پڕە لەو ڕۆحە شاراوەیە:
• لە چاوەڕوانیی دایکێک.
• لە گۆرانییەکی کۆندا.
• لە چایخانەیەکی بچووکدا.
• لە سەمای دەرەویشێکدا.
• لە شەوە باراناوییەکانی کوردستاندا.
• یان لە بێدەنگیی گوندێک دوای کۆچدا.
هەموو ئەمانە سیناریۆن، بەڵام پێویستیان بە چاوێک هەیە کە بتوانێت بیانبینێت؛ قەیران لە ماددەی چیرۆکدا نییە، لە شێوازی بینیندایە؛ هەندێک جار سیناریۆنووسی کوردی زۆر ڕووداو دەخاتە ناو دەق، بەڵام مرۆڤ لەناویدا ون دەبێت؛ لە کاتێکدا بینەر پێش هەموو شتێک بە دوای “مرۆڤ” دەگەڕێت.
بینەر دەیەوێت:
• ترسەکانی خۆی ببینێت.
• شکستەکانی خۆی بناسێت و،
• هیوایەکی بچووک بدۆزێتەوە.
هەربۆیە کارە گەورەکانی سینەما جیهان، هەرچەندە زۆر ناوخۆیی بوون، بەڵام بوون بە زمانی هەموو مرۆڤایەتی؛ فیلمێکی سادە بوو، بەڵام بە هەستی مرۆڤی جیهانی بوو. لە سادەترین ژیاندا شاعیری سینەمای دۆزییەوە.
ئەمە وانەیە بۆ سینەمای کوردی: گەورەیی لە ڕاستگۆییدایە، نە لە قەرەباڵغیدا.
شانۆش هەمان شتە؛ شانۆ ئەگەر تەنها هاوار و دروشم بێت، لە دواڕۆژدا تەنها دەنگ دەمێنێت. بەڵام ئەگەر مرۆڤ بخاتە ناو ئاگرەکە، دەبێتە بیرەوەری.
شایەد ئەمڕۆ قەیران هەبێت، بەڵام لە هەموو قەیرانێکدا، نسکۆی زایینی زمانێکی نوێ هەیە.
لەوانەیە سینەمای نوێی کوردی، لە فیلمێکی کورتەوە دەست پێ بکات، لە ژوورێکی بچووکدا؛ بە کامێرایەکی سادەوە، بەڵام بە دەقێک کە دڵی مرۆڤ بلەرزێنێت.