لە سێبەری کڵێسەوە بۆ بەرهەتاوی شانۆ؛ گەشتێکی قووڵ بەناو شانۆی سەدەکانی ناوەڕاستدا

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

کاتێک مێژوو لاپەڕەیەکی نوێی هەڵدایەوە و ئیمپراتۆریەتە مەزنەکەی ڕۆم، بە هەموو شکۆ و شانازییەکانیەوە، بەرەو داڕمان چوو، ئەورووپا پێی نایە قۆناغێکی هەزار ساڵەی پڕ لە گۆڕانکاری و ئاڵۆزییەوە کە بە “سەدەکانی ناوەڕاست” (نزیکەی ٥٠٠-١٥٠٠ زایینی) ناسراوە. ئەم سەردەمە، کە هەندێک بە “سەردەمانی تاریکی” ناوی دەبەن بە هۆی پاشەکشەی زانست و هونەرە کلاسیکەکان، لە ڕاستیدا شایەتی لەدایکبوونەوەی شێوازێکی نوێی دەربڕینی هونەری بوو، بەتایبەتی لە بواری شانۆدا. شانۆی کلاسیکی یۆنانی و ڕۆمانی، کە لەسەر ستەیجی گەورەگەورە و لە بەردەم هەزاران بینەردا چیرۆکی خوداوەند و پاڵەوانەکانی دەگێڕایەوە، جێگەی بە فۆرمێکی نوێی شانۆیی لێژ کرد کە لە قووڵایی باوەڕی ئایینی و لەژێر سێبەری دەسەڵاتی کڵێسەوە سەریهەڵدا. ئەمە چیرۆکی مانەوە و گۆڕانی شانۆیە لە سەردەمێکدا کە چرای شارستانیەتە کۆنەکان کز ببوون.
قۆناغی یەکەم/ لەناوچوونی شانۆی کلاسیک و دژایەتیکرانی لە لایەن کڵێسەوە
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحی و هێزگرتنی دەسەڵاتی کڵێسە لە سەدەکانی سەرەتای ناوەڕاستدا، شانۆ وەک میراتێکی بتپەرستانەی سەردەمی ڕۆم سەیر دەکرا. شانۆگەرییە ڕۆمانییەکان پڕبوون لە توندوتیژی، گاڵتەکردن بە خوداوەندەکان و دیمەنی ڕووت، کە لەگەڵ بنەماکانی ئایینی نوێدا بە هیچ شێوەیەک نەدەگونجان. باوکانی کڵێسە، وەک تێرتولیان و ئۆگەستین، بە توندی دژی شانۆ وەستانەوە و بە سەرچاوەی تاوان و و بەدڕەوشتییان دادەنا. ئەم دژایەتییە وایکرد کە حکومەتەکان پشتگیریی دارایی شانۆ ببڕن، شانۆکاران لە مافە مەدەنییەکان بێبەش بکرێن و وردەوردە شانۆگەرییە گەورەکان لە شارەکاندا نەمێنن. بۆ ماوەی چەند سەدەیەک، وا دەرکەوت کە هونەری شانۆ بە تەواوی لە ئەورووپا لەناو چووە و تەنها یادەوەرییەکی کاڵی لە مێژوودا ماوەتەوە.
قۆناغی دووەم/ لەدایکبوونەوە لە باوەشی کڵێسەدا؛ شانۆی لیتۆرگیسەیر ئەوەیە، ئەو هێزەی کە هۆکاری سەرەکیی لەناوچوونی شانۆی کلاسیک بوو، هەمان ئەو هێزە بوو کە دواتر بووە هۆی ژیانەوەی. کڵێسە، لە هەوڵیدا بۆ گەیاندنی پەیامە ئایینییەکان بە خەڵکێکی نەخوێندەوار کە زمانی لاتینی (زمانی کڵێسە)یان نەدەزانی، پەنای بۆ ڕێگایەکی بینراو و کاریگەر برد. لە دەوروبەری سەدەی دەیەمدا، شێوازێکی سادەی شانۆیی لەناو ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا سەری هەڵدا کە بە شانۆی لیتۆرگی (Liturgical Drama) ناسرا. ئەمە بریتی بوو لە زیادکردنی دیالۆگی کورت و جووڵەی سادە بۆ بەشێک لە سروودە ئایینییەکان. بۆ نموونە، یەکێک لە کۆنترین و بەناوبانگترین نموونەکان، (کێ دەگەڕێن؟) (Quem Quaeritis?)، دیالۆگێکی کورتی نێوان فریشتەیەک و سێ ژنەکە (سێ مریەمەکە) بوو کە سەردانی گۆڕی مەسیحیان دەکرد لە بەیانیانێکی ڕۆژی هەستانەوەدا. قەشەکان ڕۆڵی کارەکتەرەکانیان دەبینی و بە زمانی لاتینی دیالۆگەکانیان دەوتەوە. ئەم نمایشە سادەیە، کە لە چەند دێڕێک تێپەڕی نەدەکرد، بووە ئەو تۆوەی کە دواتر درەختێکی گەورەی شانۆی ئایینی لێ سەوز بوو. وردەوردە، ئەم نمایشە کورتانە فراوانتر بوون و چیرۆکی دیکەی وەک لەدایکبوونی مەسیح و سەردانی شوانەکانیان گرتەوە.
قۆناغی سێیەم/ لە کڵێسەوە بۆ گۆڕەپانی شار؛ شانۆی نهێنی، پەرجۆ و ڕەوشتانی بە تێپەڕینی کات و زیادبوونی ئارەزووی خەڵک بۆ ئەم نمایشانە، شانۆگەرییەکان گەورەتر و ئاڵۆزتر بوون و چیتر لەناو باڵەخانەی کڵێسەدا جێگەیان نەدەبووەوە. ئەمەش بووە هۆی گواستنەوەی نمایشەکان بۆ حەوشەی کڵێسە و دواتریش بۆ گۆڕەپان و بازاڕەکانی شار. ئەم گواستنەوەیە دوو گۆڕانکاریی گرنگی لەگەڵ خۆیدا هێنا:
1. گۆڕینی زمان: زمانی نمایشەکان لە لاتینییەوە گۆڕدرا بۆ زمانی خەڵکی ئاسایی (Vernacular) وەک ئینگلیزی، فەرەنسی و ئەڵمانی. ئەمەش وایکرد کە خەڵکی ئاسایی بتوانن بە تەواوی لە چیرۆکەکان تێبگەن و چێژیان لێ ببینن.
2. گواستنەوەی بەرپرسیارێتی: ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی نمایشەکان لە دەستی قەشەکانەوە گواسترایەوە بۆ دەستی خەڵکی شار، بەتایبەتی سەندیکاکانی پیشەسازان (Craft Guilds). هەر سەندیکایەک (بۆ نموونە، سەندیکای دارتاشان، ئاسنگەران، یان نانەواکان) بەرپرسیارێتی نمایشکردنی بەشێک لە زنجیرە شانۆگەرییەکەی لە ئەستۆ دەگرت. ئەم گۆڕانکارییانە بوونە هۆی سەرهەڵدانی سێ جۆری سەرەکیی شانۆی ئایینی:
1.شانۆی نهێنی (Mystery Plays)؛ ئەمە بەربڵاوترین جۆری شانۆی سەدەکانی ناوەڕاست بوو. بریتی بوو لە زنجیرە شانۆگەرییەکی درێژ کە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی لە ڕوانگەی ئینجیلەوە دەگێڕایەوە، لە “خولقاندنی جیهان”ـەوە تا “دواڕۆژ و ئاخرزەمان”. ئەم زنجیرانە، کە هەندێکجار نمایشکردنیان چەند ڕۆژێکی دەخایاند، لەسەر ستەیجی گەڕۆک (Pageant Wagons) پێشکەش دەکران. هەر سەندیکایەک عەرەبانەیەکی تایبەت بە خۆی هەبوو کە دیکۆری چیرۆکەکەی لەسەر بوو و لە شوێنێکی دیاریکراوی شاردا دەوەستا و نمایشەکەی پێشکەش دەکرد، پاشان دەجووڵا و عەرەبانەیەکی تر جێگەی دەگرتەوە. ئەم نمایشانە پڕ بوو لە کاریگەریی تایبەتیی سەرسوڕهێنەر (بۆ ئەو سەردەمە)، وەک بەکارهێنانی ئاگر بۆ نیشاندانی دۆزەخ و بەرزکردنەوەی ئەکتەرەکان بە پەت بۆ نیشاندانی فریشتەکان.
2. شانۆی پەرجۆ (Miracle Plays)؛ ئەم جۆرە شانۆیە، کە زۆر لە شانۆی نهێنی دەچوو، تیشکی دەخستە سەر ژیان و پەرجۆی (موعجیزە) قەدیسە مەسیحییەکان، وەک پیر نیکۆلاس یان مریەمە پاکیزە. ئامانج لێی پیشاندانی هێزی باوەڕ و هاندانی خەڵک بوو بۆ شوێنکەوتنی ڕێچکەی قەدیسەکان.
3. شانۆی ڕەوشتاوی (Morality Plays)؛ ئەمە دوایین و پێشکەوتووترین جۆری شانۆی ئایینی بوو کە لە کۆتایی سەدەکانی ناوەڕاستدا (سەدەی ١٥ و ١٦) گەیشتە لووتکە. لەم شانۆیانەدا، چیرۆکەکە لەسەر کارەکتەرە ئینجیلییەکان نەبوو، بەڵکو چیرۆکێکی ئەلێگۆری (تمپیلی) بوو دەربارەی گەشتی ڕۆحی مرۆڤ. کارەکتەرەکان کەسانی ڕاستەقینە نەبوون، بەڵکو بەرجەستەکەری سیفات و چەمکەکان بوون؛ وەک: هەمووکەس (Everyman)، کردەوەی چاک (Good Deeds)، زانست (Knowledge)، مەرگ (Death)، حەوت گوناهە گەورەکە (Seven Deadly Sins)؛ بەناوبانگترین نموونە، شانۆی ‘هەمووکەس’ کە تێیدا خودا “مردن” دەنێرێت بۆ لای “هەمووکەس” تا بانگی بکات بۆ لێپرسینەوە. “هەمووکەس” هەوڵ دەدات هاوڕێ و خزم و سامانی لەگەڵ خۆیدا ببات، بەڵام هەموویان پشتی تێدەکەن و لە کۆتاییدا تەنها “کردەوە چاکەکانی” ئامادە دەبێت لەگەڵیدا بچێتە ناو گۆڕەوە. ئەم شانۆیانە پردێکی گرنگ بوون لە نێوان شانۆی ئایینیی سەدەکانی ناوەڕاست و شانۆی پرۆفیشناڵی سەردەمی ڕێنیسانس، چونکە ڕێگەیان بۆ کارەکتەری سایکۆلۆژی و ململانێی ناوەکی خۆش کرد.
شانۆی نائایینی: چرایەکی بچووک لە دەرەوەی کڵێسەهەرچەندە کڵێسە باڵی بەسەر زۆرینەی شانۆی ئەو سەردەمەدا کێشابوو، بەڵام شێوازی شانۆی عەلمانی (نائایینی)ش بە تەواوی لەناو نەچووبوو. گرووپی گەڕۆکی شانۆکاران، مۆسیقاژەنان، ئەکرۆبات و گاڵتەچییەکان (Minstrels، Jugglers، Mummers) لە کۆشکەکان، قەڵاکان و گوندەکاندا نمایشیان پێشکەش دەکرد. هەروەها جۆرێکی شانۆی کۆمیدی بە ناوی گاڵتەئامێز (Farce) پەرەی سەند، کە تێیدا کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی زیادەڕۆییانە و لە بارودۆخی پێکەنیناویدا دەخرانە ڕوو. ئەم شانۆیانە زۆرجار ڕەخنەیان لە ژیانی ڕۆژانە و هەندێکجار لە دەسەڵاتدارانیش دەگرت و دەرچەیەک بوون بۆ خەڵک تا لە کێشە و سەختییەکانی ژیان دوور بکەونەوە. میرات و کاریگەریی شانۆی سەدەکانی ناوەڕاست لەگەڵ هاتنی ڕێنیسانس، گەڕانەوە بۆ بەرهەمە کلاسیکەکان و سەرهەڵدانی شانۆی پرۆفیشناڵ لە شارە گەورەکاندا، شانۆی ئایینیی سەدەکانی ناوەڕاست وردەوردە لە بەرچاوان ون بوو. بەڵام ئەو میراتەی لە دوای خۆی بەجێی هێشت، نەمرە. شانۆی سەدەکانی ناوەڕاست نەک هەر هونەری شانۆی پاراست و نەیهێشت لەناو بچێت، بەڵکو چەندین بنەمای گرنگی بۆ شانۆی مۆدێرن دانا:
• شانۆی کردە پیشە: سەندیکاکان و شارەوانییەکان بە ڕێکخستنی نمایشەکان، بناغەیان بۆ بەڕێوەبردنی پرۆفیشناڵانەی شانۆ دانا.
• پەرەپێدانی تەکنیکی شانۆیی: بەکارهێنانی ستەیجی ئاڵۆز، دیکۆری جووڵاو و کاریگەرییە تایبەتییەکان، ئەزموونێکی نوێی بۆ بینەران دروست کرد.
• نزیکبوونەوە لە خەڵک: بەکارهێنانی زمانی خەڵک و گواستنەوەی شانۆ بۆ نێو کۆمەڵگا، شانۆی کردە هونەرێکی جەماوەری.
• بناغەی شانۆی ئەلێگۆری و سایکۆلۆژی: شانۆی ڕەوشتاوی، بە تایبەتی، ڕێگەی بۆ شانۆنووسانی دواتری وەک کریستۆفەر مارلۆ و ویلیام شکسپیر خۆش کرد تا قووڵتر بچنە ناو دەروونی مرۆڤ و ململانێ ڕەوشتاوییەکانیەوە.
لە کۆتاییدا، “سەردەمانی تاریکی” بۆ شانۆ، سەردەمی تاریکی نەبوو، بەڵکو قۆناغێکی گواستنەوەی پڕ لە داهێنان بوو. شانۆ لەم سەردەمەدا وەک فۆنیکس (قەقنەس) لەناو خۆڵەمێشی شانۆی کلاسیکەوە هەستایەوە، لە باوەشی کڵێسەدا گەورە بوو و، لە کۆتاییدا باڵەکانی کردەوە و فڕی بۆ ئاسمانی فراوانی سەردەمی ڕێنیسانس، وەک چرایەک کە تا ئەمڕۆش ڕووناکییەکەی بەردەوامە.