محمد لادێ – ههولێر
نەخشەی کڕین و فرۆشتن و گواستنەوەی کاڵا لە جیهاندا خەریکە بە تەواوی دەگۆڕێت. بۆ چەندین ساڵ، کەشتییە گەورەکان بەشە شێرەی گواستنەوەی کاڵاکانی جیهانیان لەئەستۆ گرتبوو، بەڵام ئێستا (لە ساڵی ٢٠٢٦دا) کێشەی گەورە بۆ ڕێڕەوە ئاوییەکان دروست بووە کە وای کردووە وڵاتان ڕوو لە ڕێگای وشکانی و شەمەندەفەر بکەن.
بۆچی کەشتییەکان وەک پێشتر ناتوانن کار بکەن؟
دوو هۆکاری سەرەکی هەن کە گواستنەوەی دەریاییان پەک خستووە:
• وشکەساڵی لە گەرووی پاناما: ئەم گەرووە لە ئەمریکایە و ئاوی کەم بووەتەوە. کەشتییە گەورەکان ناتوانن بە ئاسانی پێشتر تێپەڕن، ئەمەش وای کردووە لە نۆرەی درێژدا بوەستن و کات و پارەیەکی زۆریان لێ بڕوات.
• مەترسی لە دەریای سوور: بە هۆی نائارامی و شەڕ و ئاڵۆزییەکان لە ناوچەکە، کەشتییەکان ناتوانن لەوێوە بڕۆن. ناچارن هەموو کیشوەری ئەفریقا بسووڕێنەوە، ئەمەش کاتی گەیشتنی کاڵاکانی لە ئاسیاوە بۆ ئەوروپا ١٠ بۆ ١٤ ڕۆژ درێژتر کردووە و پارەی سووتەمەنیشی زۆر گران کردووە.
جێگرەوە نوێیەکە چییە؟ (شۆڕشی وشکانی)
کۆمپانیا و وڵاتە گەورەکان چیتر ناتوانن چاوەڕێی دەریا بکەن، بۆیە وەبەرهێنانی زەبەلاح دەکەن لە دروستکردنی هێڵی ئاسن (شەمەندەفەری خێرا) و شەقامە گەورەکان. دوو پڕۆژەی زۆر گرنگ هەن:
1. ڕێڕەوی گەشەپێدان (عێراق و تورکیا): پڕۆژەیەکی زۆر گەورەیە کە کاڵاکان لە بەندەری فاو لە باشووری عێراقەوە باردەکرێن، بە شەمەندەفەر و ئۆتۆبانی خێرا دەگەیەنرێنە ناو تورکیا و لەوێشەوە بۆ ئەوروپا. ئەم ڕێگایە کاتی گەشتەکە لە ٣٥ ڕۆژەوە کەم دەکاتەوە بۆ تەنیا ١٢ بۆ ١٥ ڕۆژ.
2. کۆریدۆری ناوەڕاست: ڕێگایەکە کە چین بە وڵاتانی ناوەڕاستی ئاسیا (وەک کازاخستان و ئازەربایجان) دەبەستێتەوە و لەوێشەوە دێت بۆ تورکیا و ئەوروپا.
سوود و زیانە داراییەکان چیین؟
سوودمەندبوونی وڵاتانی سەر ڕێگاەکە: ئەو وڵاتانەی دەکەونە سەر ئەم ڕێگا وشکانییانە (وەک عێراق و تورکیا)، دەبنە ناوەندی گرنگی بازرگانی. کۆمپانیا بیانییەکان دێن لەم وڵاتانەدا کارگە و کۆگای گەورە دروست دەکەن بۆ ئەوەی کاڵاکانیانی لێ دابنێن، ئەمەش هەلی کار و پارەیەکی زۆر بۆ ئەو وڵاتانە پەیدا دەکات.
گرانبوونی کرێی گواستنەوە: چونکە هەمووان ئێستا دەیانەوێت پشتبەستن بە شەمەندەفەر بکەن، کرێی گواستنەوەی کاڵا بە شەمەندەفەر بە ڕێژەی ٤٠٪ بەرز بووەتەوە، بەڵام کۆمپانیاکان ناچارن بیبژێرن بۆ ئەوەی کاڵاکانیان بە خێرایی و بە سەلامەتی بگات.
جیهانی ئابووری ئێستاکە تێگەیشتووە کە پشتبەستنی ڕەها بە “سێکتەری دەریایی” مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی خۆراک و کاڵاکان. شۆڕشی وشکانی و هێڵی ئاسن کە ئێستا دەستی پێ کردووە، تەنیا چارەسەرێکی کاتی نییە بۆ قەیرانی گەرووەکان، بەڵکو داڕشتنەوەی سێکتەری لۆجیستیکی جیهانییە بۆ چەندین دەیەی داهاتوو، کە تێیدا ئەو وڵاتانەی دەبنە پردی وشکانی نێوان کیشوەرەکان، دەبنە هێزە ئابوورییە نوێیەکانی ناوچەکە.