پەروەردە و فێرکردن لە شۆڕشی ئەیلوولدا کاتێک پەروەردە دەبێتە بەشێک لە خەبات

شێرکۆ حەبیب
شەڕ تەنها شێوەی ژیانی ناوچەکانی ژێر کاریگەری شۆڕشی ئەیلوولی دیاری نەکردبوو، بەڵکوو کۆمەڵگا لە هەمان کاتدا ناچار بوو ژیانی ڕۆژانەی خۆی بپارێزێت، منداڵەکانی بخوێنن و نەوەیەک ئامادە بکات کە بتوانێت بەرپرسیارێتی داهاتوو هەڵبگرێت. لە کاتێکدا بەرەکان شاهیدی پێکدادان و شەڕ بوون، بەڵام بەرەیەکی تری ئارامتر لە ناو پۆلەکانی خوێندن و ماڵەکان و ئەو شوێنانەدا دروست دەبوون کە بووبوون بە قوتابخانە.
پەروەردە لەو بارودۆخەدا تەنها وانە و کتێب و مامۆستا نەبوو. هەوڵێک بوو بۆ پاراستنی بەردەوامیی ژیانی کۆمەڵگا، ئامرازێک بوو بۆ دروستکردنی هۆشیاری، و پەنجەرەیەک بوو بۆ ئەوەی نەوەی نوێ بتوانێت سەیری داهاتووی خۆی بکات. بۆیە ئەزموونی پەروەردە لە ماوەی شۆڕشدا لایەنێکی گرنگی ئەو ئەزموونەمان بۆ دەردەخات کە هەمیشە لە چیرۆکی شەڕ و ڕووداوە سەربازییەکاندا دیار نییە.
شۆڕش کە بەرگری لە مافەکانی گەلەکەی دەکرد، تێدەگەیشت کە دروستکردنی داهاتوو تەنها بە چەک ناکرێت، بەڵکوو پێویستی بە مرۆڤێکی خوێندەوار و هۆشیار هەیە، کە بتوانێت بارودۆخی خۆی تێبگات، مافەکانی بزانێت و بەشداری لە دروستکردنی دامەزراوە و کۆمەڵگاکەی خۆیدا بکات.
پەروەردە وەک بەشێک لە دروستکردنی کۆمەڵگا
لە کۆمەڵگایەکدا کە بۆ ماوەیەکی درێژ نەبوونی دامەزراوە پەروەردەییەکان و کەمبوونی دەستگەیشتن بە قوتابخانە، بە تایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکان، هەستی پێدەکرا، بڵاوکردنەوەی پەروەردە تەنها بابەتی قوتابخانە و کتێب نەبوو. زانست و زانیاری ئامرازێک بوو بۆ دروستکردنی مرۆڤ، بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری و ئامادەکردنی نەوەیەک کە بتوانێت ماف و مێژوو و کێشە و داواکارییەکانی خۆی تێبگات.
بزووتنەوەی کوردیش تێدەگەیشت کە کۆمەڵگایەک کە دەیەوێت بەرگری لە مافەکانی خۆی بکات، پێویستی بە مرۆڤی خوێندەوار هەیە، وەک چۆن پێویستی بە شەڕکەرێک هەیە کە چەک هەڵبگرێت.
مامۆستا تەنها ئەرکی وانەوتنەوە نەبوو و قوتابی تەنها وەرگرێکی زانیاری نەبوو. قوتابخانە شوێنێک بوو کە کەسایەتیی نەوەی نوێی تێدا دروست دەبوو، منداڵ فێری خوێندنەوە و نووسین دەبوو، بەشێک لە مێژوو و جوگرافیا و زمان فێر دەبوو و توانای پەیوەندیکردن و دەربڕینی بیر و بۆچوونی خۆی بەدەست دەهێنا.
بۆیە پەروەردە لە ناوچە گوندنشینەکاندا گرنگییەکی تایبەتی هەبوو، چونکە پێویستی بە قوتابخانە و مامۆستا لەوێ زیاتر بوو و دەستگەیشتن بە خوێندنیش ئاسان نەبوو.
ئەو منداڵەی فێری خوێندنەوە و نووسین دەبوو، دەتوانی لە داهاتوودا ببێتە مامۆستا، ڕۆژنامەنووس، فەرمانبەر، یان کەسایەتییەکی سیاسی و ڕۆشنبیری. لەم ڕوانگەیەوە، پەروەردە پێش ئەوەی وەبەرهێنان بێت لە قوتابخانە، وەبەرهێنان بوو لە مرۆڤ.
قوتابخانە لە سەردەمی شەڕدا
بەڵام خوێندن لە ماوەی شۆڕشدا لە بارودۆخێکی جێگیر و ئاسایی بەڕێوە نەدەچوو. شەڕ کاریگەریی خۆی بەسەر ژیانی ڕۆژانەدا هەبوو و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، گواستنەوە و بارودۆخی ئەمنی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر قوتابخانەکان، مامۆستایان و قوتابیان هەبوو. لە هەندێک ناوچەدا بینای گونجاوی قوتابخانە نەبوو و وانەوتنەوە لە شوێنە سادە و کاتییەکاندا ئەنجام دەدرا، بە پێی ئەوەی بارودۆخ ڕێگەی پێدەدا. کتێب و ئامرازە پەروەردەییەکانیش سنووردار بوون و مامۆستا لە بارودۆخێکدا کاری خۆی دەکرد کە زۆر جیاواز بوو لە سیستەمی خوێندنی شارەکان. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو سەختییانەدا، هەوڵ بۆ بەردەوامکردنی خوێندن بەردەوام بوو.
لێرەدا گرنگیی ئەم ئەزموونە دەردەکەوێت، نابێت پەروەردەی سەردەمی شۆڕش تەنها بە ژمارەی قوتابخانەکان یان قەبارەی تواناکان بپێورێت، چونکە شۆڕش لە بارودۆخێکی نائاسایی و سەختدا کار دەکرد. پرسیاری گرنگ ئەوە نییە: تواناکان چەند بوون؟ بەڵکوو: چۆن کۆمەڵگا توانی پەروەردە بپارێزێت لە کاتێکدا شەڕ هەڕەشەی لەسەر سەرەتاییترین بنەماکانی ژیان دروست کردبوو؟
مامۆستا، خاوەنی پەیامێک لە سەردەمی شۆڕشدا
مامۆستا لەم ئەزموونەدا شوێنێکی تایبەتی هەبوو. لەبەردەم بەرپرسیارێتییەکی دووانەدا بوو: پاراستنی پرۆسەی خوێندن و کارکردن لە کۆمەڵگایەکدا کە لە ژێر کاریگەریی شەڕ و گواستنەوە و نائارامی بوو. بۆیە ئەرکی مامۆستا ئاسان نەبوو. دەبوو بەوەی لەبەردەستیدا هەیە کاری خۆی بەردەوام بکات و پەیوەندیی قوتابیان بە خوێندن بپارێزێت، لەگەڵ ئەو بارودۆخەی کە دەتوانی زۆرێک لە قوتابیان ناچار بکات خوێندن بەجێبهێڵن.
ئەم ڕۆڵە وای کرد مامۆستا ببێتە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگە کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکانی ژێر کاریگەریی شۆڕش، مامۆستا تەنها زانیارییەکانی نەدەگواستەوە، بەڵکوو بەشداری لە دروستکردنی هۆشیارییەکی نوێی کۆمەڵایەتیدا دەکرد و هەلی ئەوەی بە منداڵ و گەنجان دەدا کە سەیری داهاتوو بکەن، نەک تەنها واقعە سەختەکانی شەڕ.
قوتابیان لەنێوان قوتابخانە و بارودۆخی شۆڕش
قوتابیان لەو گرووپانە بوون کە زۆرترین کاریگەرییان لە بارودۆخی شۆڕش وەرگرت. شەڕ بۆ هەندێکیان بە مانای وازهێنان لە خوێندن، گواستنەوە لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر، یان پچڕانی کاتیی خوێندن بوو. بەڵام لە بەرامبەردا، هەندێکی تر توانیان لەگەڵ هەموو سەختییەکاندا خوێندنەکەیان بەردەوام بکەن.
لە نێوان ئەم گەنجانەدا، دواتر ژمارەیەک کەسایەتی دەرکەوتن کە بەشدارییان لە ژیانی سیاسی و کەلتووری و میدیایی کرد و بوون بە بەشێک لە پرۆسەی دروستکردنی هۆشیاریی کوردی لە قۆناغەکانی دواتردا.
لێرەدا گرنگیی ڕاستەقینەی پەروەردە دەردەکەوێت، چونکە ئەنجامەکانی خوێندن هەمیشە لە هەمان کاتدا دەرناکەون، بەڵکوو دوای ساڵان دەردەکەون، کاتێک قوتابی دەبێتە مامۆستا، نووسەر، ڕۆژنامەنووس، فەرمانبەر یان کەسایەتییەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی.
پەروەردە، زمان و ناسنامە
پەروەردە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی کوردی و ناسنامەوە هەبوو. زمان تەنها ئامرازێک بۆ پەیوەندیکردن نییە، بەڵکوو بەشێکە لە یادەوەریی کۆمەڵگا، کەلتوور و مێژووی. بۆیە پاراستنی زمان و فێرکردنی بە نەوەی نوێ، یەکێک بوو لە لایەنە گرنگەکانی دروستکردنی هۆشیاریی کەلتووری.
لە بارودۆخێکدا کە تواناکانی پەروەردەیی سنووردار بوون، بەردەوامبوونی خوێندن بە زمانی کوردی، هاندانی خوێندنەوە و نووسین و گواستنەوەی زانیاری، بەشێک بوو لە پاراستنی ناسنامەی کەلتووری و پەیوەستکردنی نەوەی نوێ بە مێژوو و کۆمەڵگاکەی خۆی. بۆیە قوتابخانە تەنها شوێنی فێربوونی پیت و ژمارە نەبوو، بەڵکوو شوێنێک بوو بۆ پاراستنی یادەوەریی کەلتووری و بەهێزکردنی هەستی سەر بەخۆبوون و ناسنامە.
پەروەردە و میدیا و کەلتوور… جەبهەیەکی تری شۆڕش
ئەگەر جەبهەی سەربازی شوێنی ئەوە بوو کە پێشمەرگە چەکی هەڵدەگرت، قوتابخانە و میدیا و کەلتوور جەبهەیەکی تریان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگا پێکدەهێنا. شەڕ تەنها لەسەر زەوی نەبوو، بەڵکوو شەڕێکیش بوو بۆ هۆشیاری.
شۆڕش پێویستی بە مرۆڤێک هەبوو کە مافەکانی بناسێت، مێژووی گەلەکەی تێبگات و بتوانێت داواکارییەکانی خۆی دەرببڕێت. لێرەوە پەیوەندیی نێوان پەروەردە و کەلتوور و میدیا و کاری سیاسی دەردەکەوێت.
قوتابخانە زانیاری و هۆشیاری دروست دەکات، میدیا دەیگوازێتەوە، ڕۆشنبیر بەشداری لە تێگەیشتن لێی دەکات، و سیاسەتوان دەتوانێت بیگۆڕێت بۆ پڕۆژە، بەڵام کۆمەڵگا مانا و بەهای ڕاستەقینەی بە هەموو ئەمانە دەبەخشێت.
لە پەروەردەوە بۆ دروستکردنی دامەزراوەکان
پەروەردە بابەتێکی لاوەکی نەبوو لە کۆمەڵگایەکدا کە لە ژێر بارودۆخی شۆڕشدا دەژی، بەڵکوو یەکێک بوو لە مەرجە سەرەکییەکان بۆ دروستکردنی دامەزراوەیەکی بەردەوام.
چونکە ناتوانرێت دادگا و دادوەری بەبێ خوێندەوار دروست بکرێت، میدیا بەبێ نووسەر و ڕۆژنامەنووس پەرەی پێ نادرێت، دامەزراوەکان بەبێ فەرمانبەر بەڕێوە نابرێن، و کۆمەڵگایەکی سیاسیی هۆشیار بەبێ پەروەردە دروست نابێت، لەبەر ئەمە، پەروەردە یەکێکە لە کلیلە گرنگەکان بۆ ئەوەی شۆڕشی ئەیلوول بە شێوەیەکی جیاواز تێبگەین، شۆڕش تەنها بۆ پاراستنی خاک نەدەجەنگا، بەڵکوو هەوڵی دەدا مرۆڤێک دروست بکات کە بتوانێت ئەو خاکە بپارێزێت، کێشە و مافەکانی خۆی تێبگات و بەردەوامی بە ڕێگای گەلەکەی بدات.
کاتێک پەروەردە دەبێتە بەشێک لە خەبات
لەوانەیە پەروەردە لەو بابەتانە نەبێت کە زۆرترین سەرنجی لێدەدرێت کاتێک باس لە شۆڕشی ئەیلوول دەکرێت، چونکە مێژووی سەربازی و سیاسی زۆرجار سەرنجی زیاتر بۆ خۆی ڕادەکێشێت، بەڵام کاتێک شۆڕش لە ڕوانگەیەکی فراوانترەوە دەبینین، دەبینین کە دروستکردنی مرۆڤ بەشێک بووە لە دروستکردنی کێشە و داواکارییەکە.
ئەزموونی شۆڕشی ئەیلوول پیشانی دا کە گەلێک لە سەردەمی شەڕدا دەتوانێت، سەرەڕای سنوورداریی تواناکان، پەروەردە و کەلتوور بپارێزێت و ڕێگایەک بۆ داهاتوو لەبەردەم منداڵ و گەنجەکانی بکاتەوە.
لێرەدا بەهای ڕاستەقینەی پەروەردە لە سەردەمی شۆڕشدا دەردەکەوێت. شەڕ دەتوانێت کۆتایی پێ بێت و جەبهەکان ئارام ببنەوە، بەڵام ئەو زانست و هۆشیاری و زانیارییەی لە مرۆڤدا دروست دەبێت، دەتوانێت لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازرێتەوە.
چەک لە سەردەمی شەڕدا پێویستییەک بوو، بەڵام دروستکردنی مرۆڤ پێویستیی داهاتوو بوو. چونکە شۆڕش بە چەک تەنها بەردەوام نابێت، ئەوە مرۆڤە کە بە دروستکردنی هۆشیاری و زانست، کێشەکەی دەپارێزێت و بۆ نەوەکانی داهاتوو دەیگوازێتەوە، مرۆڤێک کە دەزانێت بۆچی خەباتی کرد، چی دەیویست و دوای کۆتایی هاتنی شەڕ، چی دەبێت دروست بکات.