ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
پ.د. دڵشاد زاموا كە شوێنەوارناسێكی كوردە لە لێدوانێكی بۆ “هەولێر” باسی لەوە كردووە كە لە دۆزینەوەیەكی دەگمەن و نەچاوەڕوانكراودا، لە سنووری دێی واژەی شارباژێڕ لە ڕۆخی چەمەكە، تەورێكی بەردینمان دۆزییەوە. ئەم ئامرازە بەردینە جۆرێكە لە تەوری دەستی (Hand-axe) لە بەردی تایبەتی نزیك لە كوارتز دروست كراوە، ئەم جۆرە بەردە، بەردێكە لە ناوچەكەدا هەیە.
ئەو شوێنەوارناسە گوتیشی: شێوەی گرتن و بەكارهێنانەكەی لەوە دەچێت ئەم مرۆڤەی ئەم بەردەی بەكارهێناوە زیاتر مرۆڤێكی دەست چەپە بووبێت. ئەمەش هەرچەندە بۆخۆی دەگمەنە، بەڵام لە ناوچەكانی تری جیهانیش نمونەی وا دۆزراوەتەوە.لەگەڵ ئەوەشدا ئەتواندرێ ئەم تەورە دەستییە بە دەستی ڕاستیش بەكاربهێندرێت. لە شوێنەوارناسیدا ئەو ئامرازانەی بۆ دەستەچەپە دروست كراون بە (Sinistral stone tool) ناسراون.
لە بەشێكی دیكەی قسەكانیشدا ئەو دەڵێت كە ئەم ئامرازە بەردینە بۆ چاخی بەردینی كۆن ئەگەڕێتەوە، بە پرس و ڕاوێژ لەگەڵ پسپۆڕانی كورد لە خۆرهەڵات و باشوری كوردستان بە ڕێزان (پ.د. فەرەیدون بیگلەری، پ.د. سامان گۆران، شوێنەوارناسان مامۆستا ئامانج ڕەحیم ئەمین و، مامۆستا جوتیار ئەحمەد و، پ.ی.د. ئومێد مستەفا پسپۆڕی زەویناسی) هەموومان لەسەر ئەوە كۆكین كە ئامرازە بەردینەكە بۆ چاخی بەردینی كۆن دەگەڕێتەوە. زۆرینەمان پێمان وایە بۆ چاخی بەردینی كۆنی ژێروو دەگەڕێتەوە، ئەم چاخە لە ناوچەی خۆماندا لە نێوان ٨٠٠هەزار ساڵ لەمەوبەر بۆ دوو سەد هەزار لەمەوبەر ئەگەڕێتەوە. هەندێك لەم شوێنەوارناسانەی لەسەرەوە ناومان هێنان، ئەگەرێكیان داناوە كە ئامرازەكە بۆ سەرەتای چاخی بەردینی كۆنی ناوەڕاست بگەڕێتەوە، لەم بارەشدا مێژووەكەی لە نێوان ٢٠٠هەزار ساڵ تا ٤٠هەزار ساڵێك لەمەوبەر دەبێت، بەڵام قەبارەی ئامرازەكە و شێوازی دروستكردنی، زۆرینەمان بۆ ئەو ئەگەرە ڕادەكێشێت كە مێژووی ئەم تەورە دەستییە لە نێوان كۆتایی چاخی بەردینی كۆنی ژێروو و سەرەتای چاخی بەردینی كۆنی ناوەڕاست بێت، بۆ ئەمەش دەروبەری سێسەد بۆ دووسەد هەزار ساڵێك لەمەوبەر مێژوویەكی گونجاوە بۆ تایبەتمەندی ئەم تەورە بەردینە، لێكۆڵینەوەكانمان بەردەوامن و خوایاربێ لە داهاتووییەكی نزیكدا لە توێژینەوەیەكی زانستی هاوبەشدا لە یەكێك لە گۆڤارە جیهانییەكان بڵاوی ئەكەینەوە.
هەروەها دەشڵێ لە هەردوو بارەكەدا مێژووی ئەم بەردە ئەگەر زیاتر لە ٢٠٠هەزار ساڵە یان كەمتریش بێت، ئەوەی ڕوونە بەردەكە بۆ چاخی بەردینی كۆن دەگەڕێتەوە، كە سەردەمێكی چاخە سەهۆڵییەكانە و مرۆڤ ئامرازی بەردینی جۆراوجۆری بەكارهێناوە. بێگومان بۆ دیاریكردنی مێژووی وردی ئامرازەكە، كاری زیاتری دەوێت و ئەمە ئەنجامێكی سەرەتاییە و دەكرێ ئەم مێژووە ڕاست بكرێتەوە بۆ كۆنتر یان نوێتر، پسپۆڕی وردی من، چاخی بەردین نییە، لەبەرئەوە پرس و ڕاوێژم بە ئازیزان و هاوڕێیانم لە خۆرهەڵات و باشوری كوردستان كردووە، ئەوان جێگەی شانازی ئێمەن و، لەئێمە زۆر زاناترن لەم بواری چاخی بەردیندا، ئەمەش جێگەی خۆشحاڵییە كە توێژەران و پسپۆڕانی كوردمان هەبێتن ئاوا پشتیان پێ ببەستین.
ئەم چاخە، هاوسەردەمی چاخە سەهۆڵییەكانە، لەم چاخەدا زۆركات مرۆڤەكان هەر لە نزیك ڕووبارەكان شوێنێكی كاتی كراوەیان دروست دەكرد، كە لە زاراوەی شوێنەوارناسیدا پێی ئەگوترێ (Open air) و ژیانی ڕۆژانەیان لە نزیك ڕووبارەكان بەڕێدەكرد، هەندێك كاتیش كە ڕووبارەكان دەیانبەست، بەم تەورە دەستییانە ڕووی سەهۆڵەكەیان ئەشكاند و بە ڕمی سەر بەردینی دەسك دارین، ڕاوی ماسییان دەكرد. ئەم تەورە بەردینە دەستییانەیان بۆ بڕینی گۆشت و ڕەگ و ڕیشاڵی ڕووەك و درەستەكان، بۆ شكاندنی ئێسقان بەكاردەهێنا.
پێویستە شوێنەوار و كەلەپوری شارباژێڕ چی بۆ بكرێ؟
پ.د. دڵشاد زاموا دەڵێـ-ئەم دۆزینەوە دەگمەنە پێمان دەڵێ كە زۆربەی ناوچەكانی كوردستان پێویستی بە گەڕان و پشكنین و ڕووپێوی زیاترە، دۆزینەوەی ئەم تەورە بەردینە لە شارباژێڕ، ئەوەمان پێدەڵێ كە چیتر نابێ ئێمە بە تەنها بۆ مێژووی شاری قەڵاچوالان و وڵاتی زاموای لوللوییەكان لە شارباژێڕ بگەڕێین، بەڵكو لەمەودوا مێژووییەكی زۆر دێرین و دەگمەنی سەدان هەزارساڵەی مرۆڤایەتی چاوەڕێی هەڵدانەوە و نووسینەوەیە.
ئەگەر مرۆڤێكی چاخی سەهۆڵین لە ڕۆخی ئەو ڕووبارەی چەمی واژە دوو سەد هەزار ساڵێك لەمەوبەر ژیابێت، ئەی بۆ نابێ بپرسین ئەی دوای گەڕان و كنەوپشكنین ئەبێ چی تر بدۆزینەوە؟! ئایا دۆزینەوەكانی داهاتوو لە شارباژێڕ مێژووی یەكەم لادێی كشتوكاڵی یان دێرینترین ئەشكەوت و نشینگەی مرۆڤایەتی لەم ناوچەیەدا دەخاتەڕوو! دەبێ كاری بۆ بكەین و چاوەڕێی دۆزینەوەی نوێ بین.
پ.د. دڵشاد زاموا گوتیشی: ئومێدەوارین خەمێك لەم لایەنە گرنگەی مێژوو و كەلتوری دێرینی شارباژێڕ بخورێ.
بە بۆنەی ئەم دۆزینەوەیەوە، دووبارە پەیامی ئەوە دەخەینەڕوو، كە شارباژێڕ پێویستی:
* بە ڕووپێوی ورد و كنەوپشكنینی شوێنەواری هەیە.
* بە كردنەوەی بنكەیەكی شوێنەواری لە هەردوو سنوری قەزای چوارتا و ماوەت هەیە.
* بە دروستكردنی مۆزەخانەی كەلەپوری و شوێنەواری و فۆلكلۆری هەیە.
* دەرفەت بۆ شوێنەوارناسانی گەنجی ناوچەكە كە تا ئێستا دانەمەزراون
ئەم تەورە دەستییە لە كام مۆزەخانە دەبێت؟
لەبەرئەوەی شارباژێڕ تا ئێستا مۆزەخانەی نییە، لە ڕووی یاساییەوە ئەبوو شوێنەواری دۆزراوەی سنورەكە ڕادەستی مۆزەخانەی سلێمانی بكرێت. بەڕێوەبەرایەتی مۆزەخانەی سلێمانی، بە شێوەیەكی كاتی بەردەكە وەردەگرن و لە مۆزەخانە دەیپارێزن. تا ئەوكاتەی كە (مۆزەخانەی شوێنەواری و شارستانی زانكۆی سلێمانی) ئەكرێتەوە. ئەم مۆزەخانەیە لە داهاتوویەكی نزیكدا وەك یەكەم مۆزەخانەی شوێنەواریی زانكۆیی لەسەر ئاستی كوردستان و عێراق دەكرێتەوە. دەبێتە پێگەیەكی گرنگی زانستی و گەشتوگوزاری بۆ زانكۆ و شاری سلێمانی و میوانان و توێژەرانی. جێی ئاماژەیە باسی ئەوەش بكەین، كە هاوڕێیانمان لە بەشی شوێنەوار، بە درێژایی ئەم پشووی هاوینە شەو و ڕۆژیان خستووەتە سەر یەك بۆ كردنەوەی مۆزەخانەی شوێنەواری زانكۆی سلێمانی، ئەگەر ئەو مۆزەخانەیە بكرێتەوە، ئەوا تەورە بەردینەكە ئەگەڕێندرێتەوە بۆ ئەوێ، تا وەك دێرینترین پارچە شوێنەواری مۆزەخانەكە توێژەران و خوێندكاران و گەشتیارانی ناوەوە و دەرەوەی زانكۆ لە نزیكەوە بیبینن و، لە ڕێیەوە لە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتی لە سنوری سلێمانی و شارباژێڕ بڕوانن.
ئەم شوێنەوارناسە دەشلێت: دەبێ ئەوەش بڵێم، ئەم دۆزینەوەیە بە ڕێكەوت بووە و وەك ئەوەی خودا پەیامێكی دێرینترین مرۆڤی شارباژێڕ و تەورە دەستییەكەی كە بەجێی هێشتووە بۆ من بنێرێت، جیاواز لە زۆرێك لە دایكان و باوكان، ئێمە، هاوینان مناڵەكانمان نانێرینە خولی هاوینە، پێمان وایە، نابێ دایك و باوك مناڵەكانی هێندە لە خۆی دوور بخاتەوە، بەڵكو هەفتانە چەند ڕۆژێك دەیانبەینە ناو سروشت، بۆ ئەوەی دەشت و دەر و چیاو ڕووبار و چەم و كانییەكانی ئەم نیشتیمانە ببینن، لە چەمدا مەلەكە بكەن، بزانن ڕووبار و چەم و كانی، بوار و گۆم و قەوزە و ماسی و كیسەڵ و قرژاڵ چین و، لە كوردەواریدا جیاوازی وشەی چەو و بەرد و زیخ و لم چییە، جیاوازی گرد و دۆڵ و دەشت چییە. یەكێك لە سوودەكانی ئەم گەشتانە دۆزینەوەی ئاوا دەگمەنن. ئێمە لە پشووی هەفتەدا مناڵەكان ئەبەین بۆ سەر ڕووبارەكە، تا بۆخۆیان لەناو ئاو و لم و چەودا یاری بكەن. لەیەكێك لە ڕۆژەكانی ئەم هاوینەدا، وەك هەر ڕۆژێك كە بە بەوردی چاو بۆ هەموو بەرد و چەوێك ئەگێڕم، تا بەڵگەیەك لەسەر ژیانی قەراغ ڕووبارەكانی چاخی سەهۆڵی و بەردینی كۆن بدۆزمەوە. خوا كردی، ئەم بەردەمان دۆزییەوە، وەك مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف دەیگوت، “ئێمە شوێنەوار نادۆزینەوە، شوێنەوار ئێمە ئەدۆزێتەوە.” ئێستا ئەو ئێمەی دۆزیوەتەوە یان ئێمە ئەو، لە هەردوو بارەكەدا، سەرەتای مێژووی ژیانی مرۆڤایەتی لە شارباژێڕ ئەبێ لە ڕۆخی چەمەكەی واژەوە دووبارە بنووسرێتەوە.