حەسەن حەمەد ئاندێکی – ههولێر
ڕۆژی نێودەوڵەتی پەرلەمانداری، کە ساڵانە لە ٣٠ی حوزەیراندا بەڕێوە دەچێت، دەرفەتێکی جیهانییە بۆ ناساندن و بەرزڕاگرتنی ڕۆڵی بنەڕەتیی پەرلەمانەکان لە سیستەمە دیموکراسییەکاندا. پەرلەمان وەک بەرزترین دەسەڵاتی یاسادانان، نەک تەنها دەنگی گەل دەگەیەنێت، بەڵکو بەردی بناغەی پاراستنی مافەکانی مرۆڤ، چەسپاندنی سەروەریی یاسا و چاودێریکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردنە. ئەم ڕۆژە تایبەتە لە ساڵی ٢٠١٨دا لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە (UN) بە فەرمی ناسێنرا، ئەمەش وەک دانپێدانانێک بە گرنگیی دامەزراوە پەرلەمانییەکان لە بەدیهێنانی ئاشتی، سەقامگیری و گەشەپێدانی بەردەوام لە سەرانسەری جیهاندا یاد دەکرێتەوە. ئەم هۆشیارییە جیهانییە یارمەتیدەرە بۆ بەهێزکردنی پرۆسەی دیموکراسی لە هەموو وڵاتاندا.
مێژووی ڕۆژەکە و هۆکاری دیاریکردنی
دیاریکردنی ڕۆژی ٣٠ی حوزەیران وەک ڕۆژی نێودەوڵەتی پەرلەمانداری بێمەبەست نەبووە. ئەم ڕێکەوتە هاوکاتە لەگەڵ ساڵیادی دامەزراندنی “یەکێتیی نێوان پەرلەمانەکان (IPU،Inter-Parliamentary Union). ئەم ڕێکخراوە لە 30ی حوزەیرانی 1889 لە شاری پاریس دامەزرا و بە یەکەم ڕێکخراوی سیاسیی نێودەوڵەتی دادەنرێت کە بۆ پەرەپێدانی گفتوگۆ و هاوکاری نێوان پەرلەمانەکانی جیهان دروست کرا. ئەم یەکێتییە پێشەنگە، کە ڕێکخراوێکی مەزنی جیهانییە بۆ پەرلەمانەکانی وڵاتانی سەربەخۆ، بە مەبەستی پەرەپێدانی گفتوگۆ و هاوکاری نێوان پەرلەمانتارانی جیهان دامەزرا. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕێگەی بڕیارنامەی ژمارە 72/278 لە کۆبوونەوەی گشتی خۆیدا لە ساڵی ٢٠١٨، بڕیاری دا ئەم ڕۆژە گرنگە بکاتە بۆنەیەکی فەرمی لەسەر ئاستی جیهانی. ئامانجی سەرەکی ئەم بڕیارە، هاندانی وڵاتان بوو بۆ بەهێزکردنی دامەزراوە یاسادانانەکانیان و پێداچوونەوە بەو پێشکەوتنانەی کە پەرلەمانەکان لە بەدیهێنانی ئامانجە نیشتمانی و نێودەوڵەتییەکاندا بەدەستیان هێناوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی بەدیهێنانی ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوامدا. ئەم هەوڵە نێودەوڵەتییانە گرنگییەکی زۆریان بۆ گەشەپێدان هەیە.
ڕۆڵی پەرلەمان لە کۆمەڵگە دیموکراتییەکاندا
پەرلەمانەکان دڵی زیندووی هەر سیستەمێکی دیموکراسین. ئەوان سێ ئەرکی سەرەکی و بنەڕەتی لەئەستۆ دەگرن: یاسادانان، نوێنەرایەتیکردن و چاودێریکردنی.
١. یاسادانان: پەرلەمان بەرپرسە لە داڕشتن، هەموارکردن و پەسەندکردنی ئەو یاسایانەی کە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیان ڕێکدەخەن. یاسا کەرەستەیەکی سەرەکییە بۆ دادپەروەری و پاراستنی مافەکان.
٢. نوێنەرایەتیکردن: پەرلەمانتاران وەک نوێنەری پێکهاتە جیاوازەکانی کۆمەڵگە کاردەکەن. ئەوان دەبنە دەنگی ئەو کەسانەی کە دەنگیان نابیسترێت، لە کەمینەکان، ژنان و گەنجان.
٣. چاودێریکردن: یەکێک لە گرنگترین کارەکانی پەرلەمان، چاودێریکردنی حکومەت و دەسەڵاتی جێبەجێکردنە. ئەمەش ڕێگری دەکات لە قۆرخکاریی دەسەڵات و گەندەڵی و، شەفافیەت لە خەرجکردنی پارەی گشتیدا مسۆگەر دەکات. کاتێک پەرلەمانێک بەهێز و سەربەخۆ بێت، متمانەی هاووڵاتیان بە دەوڵەت و دامەزراوەکانی زیاد دەکات، ئەمەش بنەمایەکی سەرەکییە بۆ سەقامگیریی سیاسی.
ئاستەنگە هاوچەرخەکانی بەردەم پەرلەمانەکان
سەرەڕای گرنگییەکەی، پەرلەمانەکانی جیهان لە ئێستادا لەبەردەم کۆمەڵێک ئاستەنگی گەورەدان. یەکەمین ئاستەنگ بریتییە لە دابەزینی متمانەی گشتی. لە زۆرێک لە وڵاتان، هاووڵاتیان وا هەست دەکەن کە پەرلەمانتاران لە واقیعی ئەوان دوورن و تەنها بەرژەوەندی حیزبی یان شەخسی خۆیان دەپارێزن.
دووەمین ئاستەنگ بریتییە لە کەمیی نوێنەرایەتی ڕاستەقینە. ئامارەکان نیشان دەدەن کە هێشتا ڕێژەی ژنان و گەنجان لە پەرلەمانەکانی جیهاندا لە ئاستی پێویستدا نییە. بۆ نموونە، تێکڕای جیهانی بۆ ڕێژەی ژنان لە پەرلەمانەکاندا تەنها نزیکەی ٢٦٪ تێپەڕ دەکات، لە کاتێکدا ژنان نیوەی کۆمەڵگەن.
سێیەمین ئاستەنگ، گەشەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیا و بڵاوبوونەوەی زانیاریی چەواشەکارییە. پەرلەمانەکان پێویستە خۆیان لەگەڵ سەردەمی دیجیتاڵیدا بگونجێنن، نەک تەنها بۆ باشترکردنی کارەکانیان، بەڵکو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هێرشانەی کە دەکرێنە سەر پرۆسە دیموکراسییەکان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە.
چاکسازی و داهاتووی پەرلەمانتاری
بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم ئاستەنگانەدا، پەرلەمانەکان پێویستیان بە چاکسازیی ڕیشەیی هەیە. پێویستە سیستەمی پەرلەمانی زیاتر کراوە و شەفاف بێت. بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ، وەک پەخشی ڕاستەوخۆی دانیشتنەکان و ڕێگەدان بە هاووڵاتیان بۆ بەشداریکردنی سەرەتایی لە پێشنیازی یاساکاندا، دەتوانێت متمانە بگێڕێتەوە. هەروەها پێویستە کۆتای تایبەت بە ژنان و گەنجان بەهێزتر بکرێت بۆ دڵنیابوون لە نوێنەرایەتییەکی گشتگیرتر. پەرلەمانی داهاتوو دەبێت پەرلەمانێکی جیهانی، گشتگیر و وەڵامدەرەوە بێت بۆ پێداویستییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و قەیرانە ئابوورییەکان. ئەم هەنگاوانە نەک تەنها پەرلەمان نوێ دەکەنەوە، بەڵکو دەبنە هۆی بەهێزکردنی بنەماکانی دیموکراسی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. ڕۆژی نێودەوڵەتی پەرلەمانداری تەنها یادکردنەوەیەکی سیمبولی نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ کارکردن. ئەم ڕۆژە وەبیرهێنانەوەیەکە کە دیموکراسی پرۆسەیەکی بەردەوام پڕ لە گۆڕانکارییە و پێویستی بە چاودێری و پەرەپێدان هەیە. پەرلەمانێکی بەهێز و نیشتمانی، گەرەنتی پاراستنی مافی هەموو تاکێکە. پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەکان، لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە تا دەگاتە خودی هاووڵاتیان، پشتگیری لە سەربەخۆیی و کارایی پەرلەمانەکان بکەن. تەنها لە ڕێگەی پەرلەمانێکی ڕاستەقینە و بەرپرسەوە دەتوانین بەرەو داهاتوویەکی گەشەسەندووتر، دادپەروەرتر و ئاشتیانەتر هەنگاو بنێین، کە تێیدا یاسا سەروەر بێت و مافی مرۆڤ بە تەواوی پارێزراو بێت. ئەم یادە دەرفەتێکە بۆ هەمووان تا جارێکی تر بەڵێنی دڵسۆزیی ڕاستەقینە بۆ بنەماکانی دیموکراسی و یەکسانی نوێ بکەنەوە.
سەرچاوە:
1. www.un.org.www.ipu.org