كامەران حاجی ئەلیاس
هونەرمەند (بەدەرەدین بابەكر نەجم)، لە ساڵی 1980 هاتۆتە نێو دنیای هونەری موزیك زیاتر لە (46) ساڵە خزمەت بە هونەری كوردی دەكات، ئەندامی بەشی موزیكی لقی هەولێری سەندیكای هونەرمەندانە، ئەندامی كارای چەندین تیپی موزیكی بووە وەكو (تیپی موزیكی گوڵان، تیپی هەولێر، گروپی ڕەسەن، تیپی كەلەپووری، تیپی قەڵاومنارە، تیپی رۆشنبیریی توركمانی و، هتد) لە كوردستان بەشداری چەندین كۆنسێرتی كردووە لە دەرەوەی كوردستان لە وڵاتی ئەڵمانیا، هۆڵەندا، فنلەندا، بولگاریا، یۆنان، نەمسا، ئیسپانیا، سلۆفاكیا، توركیا، ئێران، لوبنان، ئوردن و هتد. بەشداریی چەندین كۆنسێرتی كردووە، هەروەها چەندین ئاوازی بۆ سروود و گۆرانی داناوە لە تیپی هونەرە مللیەكانیش چەندین ئاوازی داناوە و دابەشكردنی بۆ كردوون ئێمە لە نزیكەوە بە چەند پرسیارێك بەسەرمان كردەوە.
* با لەو پرسیارەوە دەست پێ بکەین؛ لە کوێوە ئاشنای هونەری موزیك بووی؟
– خۆی ئاشنابوونم بە هونەری موزیك دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای هەشتاكانی سەدەی رابردوو؛ لە قۆناغی خوێندنی سەرەتاییدا لە قوتابخانە گرنكیەکی زۆر دەدرا بە وانەی هونەری؛ لەوێ فێری سروودە نیشتمانیەكانیان دەكراین؛ هەروها لە بنەماڵەكەشمان خولیای هونەر هەبوو؛ خوای لێ خۆش بێت (مام حاجی مەجید نەجم) كە بە (مامكۆ) ناسرابوو وەك شانۆكارێك لە سەرە تای حەفتاكان رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە شاری هەولێر هەروەها مامۆستا نەجمەدینی براگەوەم كە پێش من دەستی بە كاری هونەری كردبوو، زیاتر ئەمیش هاوكارم بوو بۆ ئەوەی بێمە ناو دنیای موزیكەوە. نابێ ئەوەشمان لەیاد بچێت كە لە سەردەمی ئێمەدا فێرگەی زۆر باشی هونەری هەبوو خولی هونەری بۆ هەموو بەشە هونەرییەكان بە خۆڕایی لە چالاكی قوتابخانەكان و كۆشكی هونەر دەكرایەوە گرنگییەکی زۆر بە ئارەزوومەندانی هونەر دەدرا؛ ئێمەش بەشدارییەکی كارامان دەكرد. بەم شێوەیە تێكەڵاوی هونەری موزیك بووین.
* كێ بەهرەی تۆی دۆزییەوە؟
– بۆ یەكەم جار خولێكی موزیك لە كۆشكی هونەر لەسەر دەستی مامۆستای نەمر (شێرزاد حەوزێری) كرایەوە من وەك قوتابییەك بەشداریی ئەو خولەم كرد؛ لە دوای تاقیكردنەوە، سەر كەوتم؛ زۆر سوپاسی دەكەم، هەر لەوێ لەسەر دەستی مامۆستایان (نەجمەدین بابەكر، زوهێر تەحسین) فێری ئەلفوبێی موزیك بووم؛ زۆر هاوكارم بوون هەر لەو خولە توانیم ئامێری عود بژەنم؛ لێرەوە زۆر سوپاسیان دەكەم.
*كامە ئامێری موزكیت زیاتر لەلا خۆشەویستە؟ وەكو دیارە ئێوە چەندین ئامێری موزیكی دەژنن؟
– ئەوەی راستی بێت هەموو ئامێرەكانی موزیك سۆزی تایبەتی خۆی هەیە چێژ دەبخشن بە گوێچكەی مرۆڤدا، بەڵام لای من ئامێری عود زیاتر خۆشەویستە؛ ئەو ئامێرە یەكێكە لە كۆنترین و ناسراوترین ئامێرەكانی موزیك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كوردستان؛ زۆركەسیش بە پاشای ئامێرەكانی رۆژهەڵاتی ناوزەد دەكەن. عود لە نێو مۆسیقای كوردی شوێنێكی زۆر گرنگی هەیە، بەتایبەتی بۆ مۆسیقای كلاسیكی كوردی و مقامە كوردییەكان و گۆرانییە خەمگینەكان و هەستیارەكان؛ هەست و سۆزی زۆری تێدایە. من جگە لە عود، لە ئامێری جەمبوش (بە تورکی: Cümbüş) و درامس و ڕیتمیشدا شارەزاییەكی باشم هەیە؛ لەگەڵ زۆرێك لە تیپەكان توانیومە بە سەركەوتوویی ئەم ئامێرانەش بژەنم.
*خوێندنەوەی نۆتە بۆ ژەنیار تا چەند گرنگە؟ مەرجە ژەنیار بزانێت نۆتە بخوێنێتەوە؟
– بەڵێ نۆتەی مۆسیقا گرنگە بۆ فێربوونی ژەنیار، یارمەتیت دەدات ئاوازەكان بە شێوەیەكی دروست بژەنیت، ڕیتم و خێرایی بناسیت لەگەڵ ژەنیارەكانیتر كار بكەیت، بەجۆرێك پارچە مۆسیقاكان ئاسانتر لەبیرت بمێنن نۆتەی مۆسیقا وەك پیت و وشەی زمانە هەر وەك چۆن بە پیت دەتوانیت كتێب بخوێنیت، بە نۆتەش دەتوانیت مۆسیقا بخوێنیت، بەڵام زۆر ژەنیاریش هەیە سەرەتا بە گوێگرتن و ڤیدیۆ فێردەبن توانای زۆرباشیان هەیە لەگەڵ گروپە هونەرییەكان كاری هونەری ئەنجام دەدەن ژەنیاری بەتوانان و كاری لایڤ موزیکیش دەكەن.
*چەندین فۆرمی موزیكی كوردی هەن چۆن دەتوانین پەرە بەو فۆرەمە موزیكیانە بدەین بۆ ئەوەی بگات بە ئاستی موزیكی جیهانی؟
– فۆرمەكانی مۆسیقای كوردی یەكێكە لە دەوڵەمەندترین مۆسیقا ناوخۆییەكانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چونكە هەڵگری مێژوویەكی درێژ زمانێكی دەوڵەمەند و فۆلكلۆری جیاوازە، بەڵام هێشتا لە ئاستی جیهانی وەك پێویست ناسراو نەبووە. بۆ گەیشتن بە ئاستی موزیكی جیهانی، پێویستە فۆرمە جیاوازەكانی مۆسیقای كوردی نوێ بكرێنەوە و بە شێوازێكی مۆدێرن پێشكەش بكرێن؛ لە هەمان كاتدا دروستكردنی ئۆركێسترای كوردی پرۆفیشناڵ و هاوكاری و پەیوەندی لەگەڵ مۆسیقارە جیهانییەكان لەگەڵ بەكارهێنانی نۆتەی مۆسیقای نێودەوڵەتی و مۆسیقای مۆدێرن و پاپی كوردی بەجۆرێك بێت كە پاراستنی ناسنامەی كوردی لەخۆ بگرێت، واتە ڕۆحی موزیكی كوردی پارێزراو بێت و تەنها كۆپیکردنەوەی مۆسیقای بیانی نەبێت.
مۆدێرنكردنی ئامێر و ریتم و تێكەڵكردنی ئامێرە كوردییەكان و ئامێرە رۆژئاواییەكان وەك پیانۆ و گیتار و ئامێرە فووخۆر و بادیەكان؛ لەگەڵ ئەمەشدا مۆسیقای كوردی هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی هەیە كە ببێتە مۆسیقایەكی جیهانی چونكە هەڵگری مێژوو، هەست و ناسنامەیەكی دەوڵەمەندە، بەڵام بۆ گەیشتن بە ئاستی جیهانی، پێویستە تەكنەلۆجیا بەكار بهێندرێت فێركاری نوێ پەرە پێ بدرێت و، پشتگیریی دارایی و میدیایی هەبێت و، مۆسیقا بە شێوازێكی مۆدێرن پێشكەش بكرێت ئەگەر ئەم هەنگاوانە جێبەجێ بكرێن دەتوانرێت مۆسیقای كوردی لە داهاتوودا شوێنێكی گرنگی لە نێو مۆسیقای جیهاندا هەبێت.
* موزیکی کوردی، هیچ كەموكووڕیەکی هەیە؟
– هونەری كوردی بە گشتی بەشێكی گرنگە لە كولتوور و ناسنامەی گەلی كورد؛ هونەر وەك ئامرازێك بۆ دەربڕینی هەست و مێژوو و ژیانی كۆمەڵایەتی بەكار دێت بەڵام، وەك هەر هونەرێكی دیكە هونەری كوردییش هەندێك كەموكووڕی و گرفتی هەیە کە کاری کردووەتە سەر پێشكەوتن و گەشەكردنی.
كەموکووڕییەکی گەورە ئەوەیە پشتگیریی دارایی و هونەری کەمە؛ زۆرێك لە هونەرمەندانی كورد بەبێ هاوكاری و پشتگیریی پێویست بەرهەمەكانیان پێشكەش دەكەن، ئەمەش وای كردووە هەندێك بەرهەمی هونەری بە ئاستێكی باش پێشكەش نەكرێن. كێشەیەكی دیكە بریتییە لە كەمی دامەزراوە و پەیمانگاكانی فێركردنی هونەر لە هەندێك ناوچەدا خوێندنی هونەر بە شێوەی ئەكادیمی بەهێز نییە، بۆیە هەندێك هونەرمەند بە شێوەی سادە و بە ئەزموونی تایبەتی فێر دەبن. هەروەها، هەندێك جار تەنها جۆرێكی دیاریكراوی هونەر پشتگیری دەكرێت و جۆرەكانی دیكە وەك شانۆ، وێنەكێشان یان مۆسیقای نەریتی گرنگیی پێویستی پێ نادرێت. ئەمەش بووەتە هۆی لاوازبوونی هەندێك بوار لە هونەری كوردی.
لە لایەكی دیكەوە كۆپیكردن و دووبارەكردنەوەی شێوازەكان بەبێ داهێنانیش یەكێكە لە كێشەكان، هەندێك هونەرمەند زیاتر هەوڵ دەدەن شێوازی كەسانی دیكە دووبارە بكەنەوە لەجیاتی ئەوەی شتێكی نوێ و داهێنەرانە پێشكەش بكەن. هونەری كوردی هەرچەندە دەوڵەمەند وپڕ ئەزموونە، بەڵام بۆ پێشڤەچوونی زیاتر پێویستی بە پشتگیریی وگرنگیدان بە خوێندنی هونەر و هاندانی داهێنەران بكرێت، تاكو بتوانێت لە ئاستێكی باشتردا گەشە بكات.
*باشە وەكو هونەرمەندێك ئاستی گورانی و موزیكی كوردی چۆن دەبینیت؟
– لەو سەردەمەی ئێستا هونەری مۆسیقای كوردی هەندێك پێشڤەچوونی باشی كردووە بەڵام هەندێك كێشەش هەیە واتە نە زۆر باشە نە زۆریش خەراپە؛ ئێستاکە چەندین گەنج لە نێو موزیكی كوردی شوێنپەنجەیان دیارە؛ لە رووی مۆسیقا ستۆدیۆ و تەكنەلۆجیای پێشكەوتە و بە هۆی سۆشیالمیدیاوە بەرهەرمی باش بڵاو دەكەنەوە؛ چەندین هونەرمەندی موزیكی و گۆرانیبێژی ئەكادیمی هەنە كاری زۆر باشیان كردووە چ لە كوردستان یاخود لە دەرەوەی كوردستان؛ ئەڵبەت كێشەی تریش هەیە، بۆ نموونە هەندێك گۆرانیبێژ تەنها بۆ ترێند گۆرانی دەڵێن بەجۆرێك هەندێ گۆرانی لە رووی تێكست و ئاواز و دەنگەوە زۆر لاوازن؛ لەلایەكی تریشەوە هەندێ گۆرانیبێژ لە رێگەی كۆمپیوتەر و كۆپیكردنی ئاوازی توركی یان عەرەبی یان فارسی كار دەكەن ئەمەش كاریگەریی نەرێنی لەسەر گۆرانی كوردی دروست كردووە.