موزەفەر فەیلی
بەشی دووەم و کۆتایی
بەكار هێنانی ئەم وشەیە لە لایەن گەلەكەمان و عێراق بە گشتی لە ساڵوەگەری و یادەوەرییەكانی ئەم كارەساتەدا چەند لایەنێكی بەخۆیەوە دەگرێت كە لەوانە: بێ گومان هەر وشە و زاراوەیەك لە هەر سەردەم و سەدەیەك و هەرەوها لە لایەن هەر لایەنێكی بەكارهێنەر لە واتایدا گۆرانكاری تێدا دەكرێت، بەكار هێنانی وشەی (ئەنفال) لەم سەردەمەدا و بۆ ئەم كارەساتە بەواتای تەعریب، بی سەر و شوێن كردن، بزر كردن و…هتد، وەكو هێما و نیشانەیەك وشەی (ئەنفال) بەكار هێنراوە، بەڵام بەكارهێنانی وشەی (ئەنفال) دروست نییە. لە لایەكی تر لەبەر نائاسایی بوونی بارودۆخی جیۆپۆلەتیكی و سەربازی عێراق و كوردستان و روودانی كارەسات لە دوای كارەسات و وورد نەبوونی لایەنە كوردستانی و عێراقییەكان بە پارت و رێكخراو و كەسایەتییەكان هەر ئەم وشەیە بەكار هاتووە.
بۆیە لێرەدا داوا لە هەموو رۆناكبیر و رۆژنامەنووس و نووسەر و لە هەموو دەكەم كە ئیتر ئەم وشەیە بەكار نەهێنین، هەر لێرە پێشنیاری دۆزینەوەی وشەیەكی نوێ دەكەم. من وشەی (جینۆساید) بەكار دەهێنم كە باشترین و گونجاوترین وشەیە بۆ ئەو كارەساتە كە بەسەر گەلەكەمان هاتووە. بۆیە هیوادارم چی تر وشەی (ئەنفال) بەكار نەهێنن و لەجیاتی وشەی (جینۆساید) بەكار بهێنن. هەروەها بە گەرمی كار بكرێت بۆ بەجیهانی كردنی ئەو كارەساتانە كە بەسەر هاووڵاتییانی گەلەكەمان هاتووە، ئەوەش لە لایەن حكومەتی فێدرالی عێراقی و حكومەتی هەرێمی كوردستان و گشت پارت و رێكخراو و لایەنە سیاسییەكان و مافی مرۆڤ تاكو چی تر ئەم جۆر كارەسات و تاوانانە دووبارە نەبێت.
هەروەها زاراوەی جینۆساید – Genocide، خۆی لە بنەرەتدا بە واتای رەگەزبڕین هاتووە و هەر وەكو دیارە رەگەزبڕین دەبێتە هۆی لە ناو چوونی كۆمەڵ و رەگەز و نەتەوە و، هتد. ئەم وشەیە لە بنەرەت لە دوو وشە پێك هاتووە: جینوس (Genos)ی یۆنانی كە بە مانای ڕەچەڵەك یان هۆز هاتوو، هەروەها وشەی ساید (Cide)ی لاتینی بە مانای كوشتن و، بەگشتی مانای كوشتنی بەكۆمەڵ دەدات. شایانی باسكردنە كە ئەم وشەیە یەكەم جار لەلایەن (رافائیل لیمكین) پۆلەندی لە ساڵی (1941-1943) بەكار هات. لە هەوڵەكانی لەناوبردنی هەندێك لە هۆز و گەلان بە هۆكاری نەتەوەیی و ڕەچەڵەك یان ئایینی یان سیاسی، وەكو تاوانێكی جیهانی هاتە ناساندن و نەتەوە یەكگرتووەكان بەپێی رێككەوتنامەیەك لە ساڵی (1948) پەسەندی كرد. لە ساڵی (1951) چووە بواری جێبەجێكردن دوای ئەوەی كە لەلایەن بیست وڵات هاتە پەسەند كردن. تا ئێستا زیاتر لە (133) وڵات پەسەندی كردووە كە لەوانە یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی (1954) و، وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی (1988). لە وڵاتە عەرەبییەكان كە ئەم رێككەوتننامەیە پەسەند كردووە بریتییە لە: سعودیە، میسر، عێراق، ئوردن، كوێت، لیبیا، مەغریب، سوریا، تونس. تا ئێستا نزیكەی (50) وڵات پەسەندی نەكردووە. زاراوەی جینۆساید، ئێستا كە بە ناوی كۆمەڵكوژی و لەناوبردنی بەكۆمەڵ، بە نەتەوە و كەمەنەتەوە و هەروەها لەناوبردن و بزركردن لە ناو مێژوو، كەلتوور، كەلپور و داب و نەریت و زمان هاتووە. ئەنجامدانی جینۆساید بە هەموو شێوەیەك دەكرێت هەر وەك ئاماژەماندا، بە بزركردن و راگوێزرانی هاووڵاتی لە خاكی باب و باپیرانیان، شوێنی ژیان و مێژووییان كە رژێمی بەعس بەجیاكردنەوەی هۆز و دێیەكان و دروستكردنی دژمندارێتی و دووبەرەكی و بەكارهێنانی سیاسەتی سكتاریسم و دوورەپەرێزكردنی پارت و رێكخراوە سیاسی و شۆڕشگێرەكان و لەناوبردنی هەستی شۆڕشگێری و نەتەوەیی و بنەمای نەتەوەیی لەناو خەڵك و گەل و سەپاندنی ئەم سیاسەتانە بە دەسەڵات و سیاسەتی میلیتاریسمی و دیكتاتۆری نەتەوەیی. بە تێروانینێك لەسەر ئاركیولۆژیای زڵم و زۆرداری رژێمی بەعسی لەسەر رۆڵەكانی گەلەكەمان بە راگوێزرانی سەدانهەزار کەس كە لەوانە منداڵ و پیرەمێرد و پیرەژن لە ناوچەی باب و باپیرانیان كە پێش دروستبوونی دەوڵەتی عێراقی نیشەجێی ئەم خاكە بوونە و هەروەها بە بزركردنی دەیانهەزار لە ناوچەكانیان لە ناو عێراق و كوشتن و بڕین و بێسەروشوێنكردنی هەزارانیان و تەنانەت رووخاندنی ماڵ و شوێنی كار و گۆزەرانیان و لەمەوبەدەر روخاندنی هەموو شوێنەواری مێژوویی و نەهێشتنی هیچ جۆر نیشانەیەک بە سیاسەتی تەعریب و تەبعیس چ وەكو جۆگرافیایی و كۆمەڵایەتی خۆی لە خۆیدا ئیسپاتی ئەنجامدانی جینۆسایدە لەسەر گەلەكەمان.
دوای ئەو هەموو زڵم و زۆرداری و ستەم و دەستدرێژییەی رژیمی بەعسی، نەتەوە یەكگرتووەكان هەستا بە دەركردنی دوو رێككەوتننامەی جیهانی كە لە رۆما بۆ دامەزراندنی دادگایەكی تاوانی نێودەوڵەتی لە ساڵی 1998 و هەروەها دەركردنی بڕیاری 688 لە دژی كردەكانی رژیمی بەعسی. هەروەها لە رێكەوتننامەی رێگریكردن لە لەناوبردنی رەگەزی مرۆڤایەتی (منع ابادە الجنس البشری) لە ساڵی 1946 هاتووە كە: (مەبەست لە لەناوبردنی رەگەز واتا تێكدانی بەمەبەست بۆ كۆمەڵگەكانی نەتەوەیی یان ئایینی یان رەچەڵەك یان كەمەنەتەوایەتی و كەمەئایینی)، كە لە راستیدا ناو و بڵاوبوونەوەی زاراوەی تاوانی لەناوبردن یەكرێز و یەكسانە لەگەل ناوی نازی (مەبەست لە نازییەكانی ئەڵمان) كە بۆ یەكەم جار لەو كاتەدا ملیۆنەها كەس هاتە كوشتن بەهۆی ئایین یان سەرچاوەی رەگ و رەچەڵەك كە دواتریش لەلایەن رژیمی بەعسی هاتە ئەنجامدان سەرەرای ئەوەی كە عێراق یەكی لەو وڵاتانەیە كە واژووی لەسەر ئەم ریككەوتنە كردووە! رژیمی بەعسی زاڵم هیچ رێز و گرینگیەك بۆ هیچیەك لە رێككەوتننامەكانی جیهانی نەگرت كە لەوانە: رێككەوتننامەی جنێڤ، یاسای نێودەوڵەتی ساڵی 1949 و هەروەها رێككەوتننامەی لاهای ساڵانی 1899 و 1907 و پرۆتۆكۆلی جنێڤ ساڵی 1925 و هەروەها كۆمەڵێك رێككەوتننامەی تری رێكخراوە جیهانییەكانی وەكو رێكخراوی خاچی سۆری نێودەوڵەتی. راستیەکەی كوشتن و لەناوبردن، پاكتاوی كۆمەڵگەكان لە رێگەی جۆراوجۆر ئەنجامدەدرێت لەوانە:
١-پاكتاوی جەستەیی: واتا لەناوبردنی كۆمەڵگەكان بە غازی ژەهراوی یان لەسێدارەدان یان زیندە بەچاڵ كردن و هەروەها بۆمب بارانكردن بە فرۆكە یان موشەك یان بە هەر شێوەیەكی تر كە لە ئەنجامیدا گیان لەدەستدان لێ بكەوێت.
٢-پاكتاوی بایۆلۆژی: بەم شێوەیە كە رێگەكانی خەساندنی پیاوان یان لەباربردنی ئافرەتان لە رێگەكانی جۆراوجۆر بە مەبەستی لەناوبردنی رەگەزی مرۆڤایەتی.
٣-پاكتاوی رۆشنبیری: بەم شێوەیە كە رێگەنەدان بۆ قسەكردن بە زمانی دایك و رێگریكردن لە رۆشنبیری نەتەوەیی.
٤-پاكتاوی ئابووری: بەم شێوەیە كە كار بكرێت لەسەر برسیكردن و رێگەگرتن لە هەموو جۆر هاوكاری و پشتگیری ماددی و مەعنەوی بۆ مانەوە و ژیان. لە راستیدا بڕینی هۆكاری ژیان و خۆشگوزەرانیی كۆمەڵێك خەڵك بە هەر هۆیەك دەبێتە هۆی لەناوبردنی بەكۆمەڵ.
خۆی هەموو ئەو جۆر پاكتاو و لەناوبردنانە لەسەر گەلەكەمان هاتە ئەنجامدان لەلایەن حكومەتی ناوەندی كە بەگشتی پرۆسەی جینۆسایدە. هەروەها و لە كۆتاییدا دووبارە جەختی دەكەینەوە كە بەكارهێنانی وشەی (جینۆساید) دروستە نەك (ئەنفال) چوونكە گشتگیرتر و زانستییانەیە ترە.