گرنگیی خوێندنی وانەی شەتڕەنج لە ڕوانگەی توێژینەوە زانستییەکانەوە

دكتۆر دڵزار حمەساڵح قادر*

لە ساڵانی ڕابردوودا شەتڕەنج تەنیا وەک یارییەکی پێشبڕکێ و کات‌بەسەربردن نەماوەتەوە، بەڵکو لە زۆرێک لە سیستەمە پەروەردەییەکانی جیهاندا وەک ئامرازێکی پەروەردەیی سەیر دەکرێت. مەبەستی فێرکردنی شەتڕەنج لە قوتابخانە تەنها دروستکردنی شەتڕەنجوان نییە؛ بەڵکو بەکارهێنانی یارییەکەیە بۆ پەرەپێدانی توانای بیرکردنەوە، چارەسەرکردنی کێشە، سەرنج، بڕیاردان و فێربوونی بەردەوام.

یەکێتیی نێودەوڵەتی شەتڕەنج (FIDE) لە بواری Chess in Education جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە شەتڕەنج دەتوانێت وەک بابەتێکی سەربەخۆ یان وەک ئامرازێک بۆ بەستنەوەی بابەتە جیاوازەکانی خوێندن بەکاربهێنرێت. FIDE لە ساڵی ٢٠٢٦یش ئەم ساڵەی بە «ساڵی شەتڕەنج لە پەروەردە» ناودەبات و ئامانجی فراوانکردنی بەکارهێنانی شەتڕەنج لە پەروەردەدا هەیە.

١. پەرەپێدانی توانای چارەسەرکردنی کێشە
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی شەتڕەنج ئەوەیە قوتابی ناتوانێت بە هەڵسوکەوتێکی خێرا و بێ بیرکردنەوە بڕیار بدات. پێش هەر جوڵەیەک دەبێت دۆخی تەختەکە بخوێنێتەوە، هەڵبژاردەکانی خۆی بزانێت، ئەنجامی هەر جوڵەیەک هەڵبسەنگێنێت و پاشان بڕیار بدات.
ئەم پرۆسەیە لەگەڵ ئەو توانایانە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە کە لە خوێندنی بیرکاری و زۆرێک لە بابەتە زانستییەکاندا پێویستن.
توێژینەوەکان، بە تایبەتی ئەو توێژینەوەیەی لەسەر منداڵانی قوتابخانەیی ئەنجام دراوە، نیشانیان داوە کە ڕاهێنانی شەتڕەنج دەتوانێت کاریگەرییەکی ئەرێنی لەسەر توانای چارەسەرکردنی کێشەی بیرکاری هەبێت.

٢. بەهێزکردنی بیرکاری و توانای بیرکردنەوە
شەتڕەنج یارییەکی ژمارەیی نییە، بەڵام زۆرێک لە پرۆسەکانی بیرکردنەوەی ناو یارییەکە لەگەڵ بیرکاری هاوبەشن: هەژمارکردنی هەنگاوەکان، بەراوردکردنی هەڵبژاردەکان، پێشبینیکردنی ئەنجام و دانانی پلان.
لە یەکێک لە مێتا-ئەناڵیزە گرنگەکاندا، کە ٢٤ توێژینەوە و زیاتر لە ٥٢٠٠ قوتابی لە گروپی شەتڕەنج و گروپی کۆنترۆڵی تێدا بوو، کاریگەرییەکی مامناوەند لەسەر ئەنجامەکانی بیرکاری و تواناکانی گشتیی مێشک بەدەست هاتووە.
بەڵام زانایان هەمان کات ئاگاداری دەدەنەوە کە ئەم کاریگەرییە نابێت بە شێوەیەکی ڕەها وەک ئەوەی «شەتڕەنج بە خۆی قوتابی دەکاتە بیرکارێکی باش» لێک بدرێتەوە؛ جۆری فێرکردن، ماوەی ڕاهێنان و شێوازی پەروەردەیی کاریگەرییان هەیە.

٣. زیادکردنی سەرنج و توانای بەردەوامبوون
لە شەتڕەنجدا هەڵەیەکی بچووک دەتوانێت گۆڕانێکی گەورە لە ئەنجامی یارییەکە دروست بکات. بۆیە قوتابی فێر دەبێت سەرنجی خۆی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو لەسەر کێشەکە بپارێزێت.
توێژینەوەکانی بواری پەروەردەی شەتڕەنج بە تایبەتی باس لە توانای سەرنج، هەڵسەنگاندنی دۆخ و چاودێریکردنی پرۆسەی بیرکردنەوە دەکەن. لە هەمان کاتدا، بەڵگەکان بە هەموو شوێنێک یەکسان و بەهێز نین، و پێویستە توێژینەوەی زیاتر بە شێوازی زانستی و گروپی کۆنترۆڵی بەهێز ئەنجام بدرێت.

٤. فێرکردنی بیرکردنەوەی پێشبینیکەر و ستراتیژی
قوتابی لە شەتڕەنجدا تەنها «جوڵەی ئێستا» نابینێت؛ دەبێت بپرسێت:
ئەگەر ئەم جووڵەیە بکەم، دواتر چی ڕوودەدات؟
ئەم شێوازی بیرکردنەوەیە قوتابی فێری پلان‌دانان، پێشبینیکردنی ئەنجام، هەڵسەنگاندنی مەترسی و هەڵبژاردنی باشترین هەڵبژاردە دەکات.
لە ژیانی ڕۆژانەشدا مرۆڤ بەردەوام لەگەڵ هەڵبژاردن و بڕیارداندا دەبێت. لەبەر ئەوە شەتڕەنج دەتوانێت ژینگەیەکی پەروەردەیی دروست بکات کە قوتابی تێیدا فێری «بیرکردنەوە پێش بڕیار» دەبێت.

٥. پەرەپێدانی توانای مێتا-بیرکردنەوە
یەکێک لە لایەنە گرنگەکانی شەتڕەنج ئەوەیە قوتابی دوای یارییەکە دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ هەڵەکانی خۆی و بزانێت:
– بۆچی ئەم جوڵەیەم کرد؟
– هەڵەکەم لە کوێ بوو؟
– چ هەڵبژاردەیەکی باشترم هەبوو؟
– چۆن دەتوانم لە داهاتوودا هەمان هەڵە دووبارە نەکەمەوە؟
ئەم توانایە بە مێتا-بیرکردنەوە ناسراوە؛ واتە مرۆڤ بتوانێت لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی خۆی بیر بکاتەوە. هەندێک توێژینەوە لە قوتابیانی شەتڕەنجواندا باشتر بوونی توانای مێتا-بیرکردنەوە و ئەنجامی بیرکارییان نیشان داوە.

٦. فێربوونی ئارامی، سەبر و کۆنترۆڵی هەست
شەتڕەنج تەنها مێشک بەکاردێنێت؛ هەروەها قوتابی لە ڕووی هەستییەوە تاقی دەکاتەوە.
قوتابی دەبێت:
– لە کاتی فشاردا ئارام بێت؛
– پاش هەڵەیەک دەست لە یاری هەڵنەبگرێت؛
– بردن بە خۆبەزلزانین نەگۆڕێت؛
– دۆڕان وەک دەرفەتێک بۆ فێربوون ببینێت؛
– و ڕێزی بەرامبەرەکەی بگرێت.

بەم شێوەیە شەتڕەنج دەتوانێت لە پەرەپێدانی هەندێک لە تواناکانی کۆمەڵایەتی و هەستی یارمەتیدەر بێت. FIDEیش لە پرۆگرامەکانی پەروەردەی شەتڕەنجدا جەخت لەسەر لایەنە کۆمەڵایەتی و هەستییەکانی فێربوون دەکات.

٧. شەتڕەنج و پەیوەندییەکەی بە خوێندنی قوتابی
پرسیارێکی گرنگ ئەوەیە: ئایا شەتڕەنج بە ڕاستی ئەنجامی خوێندن زیاد دەکات؟
وەڵامی زانستی دەبێت بە وردی بدرێت. بەڵگەکان نیشان دەدەن کە شەتڕەنج دەتوانێت بە تایبەتی لە بواری بیرکاری و هەندێک توانای مەعریفی کاریگەرییەکی ئەرێنی هەبێت، بەڵام ئەو کاریگەرییە لە هەموو توێژینەوەکاندا یەکسان نییە.
مێتا-ئەناڵیزەی Sala و Gobet کاریگەرییەکی مامناوەندی لەسەر بیرکاری و توانای مەعریفی گشتی دۆزیوەتەوە، لە کاتێکدا کاریگەرییەکە لەسەر خوێندنەوە/سواد کەمتر بووە.

بۆیە باشترە بڵێین:
شەتڕەنج ئامرازێکی پەروەردەییە کە دەتوانێت پشتگیری لە پەرەپێدانی تواناکانی مەعریفی و فێربوون بکات، نەک ئەوەی جێگرەوەی وانە سەرەکییەکانی قوتابخانە بێت.

٨. گرنگی شێوازی فێرکردن
سوودی شەتڕەنج تەنها بە «یاری کردن» نییە؛ شێوازی فێرکردن گرنگە.
ئەگەر شەتڕەنج لە قوتابخانە بە شێوەیەکی پەروەردەیی و پلان‌دار بکرێت، دەتوانرێت:
شەتڕەنج → کێشە → بیرکردنەوە → هەڵسەنگاندن → بڕیار → هەڵە → پێداچوونەوە → فێربوون
بەم شێوەیە تەختەی شەتڕەنج دەبێتە ژینگەیەکی بچووک بۆ فێربوونی ژیان.
توێژینەوەکانیش ئاماژەیان بەوە کردووە کە ماوە و کوالێتی ڕاهێنان گرنگە؛ لە مێتا-ئەناڵیزەیەکدا کاریگەرییەکان لە پرۆگرامە درێژخایەنەکاندا بەهێزتر بوون.

٩. بۆچی شەتڕەنج بۆ قوتابخانە گونجاوە؟
یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی شەتڕەنج ئەوەیە بە پێویستییە جیاوازەکانی قوتابیان دەگونجێت. قوتابییەکی لاواز و قوتابییەکی بەهێز دەتوانن هەردووکیان لە هەمان تەختەدا فێرببن، بەڵام هەر یەکەیان بە ئاستی خۆی.
لە هەمان کاتدا شەتڕەنج دەتوانێت بە شێوەیەکی تێکەڵکراو لەگەڵ بیرکاری، مێژوو، کۆمپیوتەر، زمان و هەندێک بابەتی تری خوێندن بەکاربهێنرێت. FIDE بە ڕوونی پشتگیری لە هەردوو شێواز دەکات: شەتڕەنج وەک بابەتێکی سەربەخۆ، یان وەک ئامرازێکی پەروەردەیی لە ناو بابەتەکانی تر.

کۆتایی
کۆی ئەو بەڵگانەی لە توێژینەوە زانستییەکاندا بەردەستن نیشان دەدەن کە شەتڕەنج توانای ئەوەی هەیە ببێتە ئامرازێکی بەهێزی پەروەردەیی، بە تایبەتی لە پەرەپێدانی چارەسەرکردنی کێشە، بیرکردنەوەی ستراتیژی، هەڵسەنگاندن، مێتا-بیرکردنەوە و هەندێک توانای بیرکاری.
بەڵام گرنگە لە ڕوانگەی زانستییەوە دووربین بین و ئەنجامەکانمان بە شێوەیەکی ڕەها نەخەینەڕوو. بەشێک لە توێژینەوەکانی شەتڕەنج لە پەروەردەدا کێشەی میتۆدۆلۆژییان هەبووە، و FIDE خۆییش ئاماژە بە پێویستی بە توێژینەوەی زانستیی بەهێزتر دەکات.
لەبەر ئەوە، پەروەردەکردنی شەتڕەنج لە قوتابخانەکان نابێت تەنها بە ئامانجی دروستکردنی شەتڕەنجوان بێت؛ بەڵکو دەبێت بەشێک بێت لە ستراتیژییەکی نوێی پەروەردەیی بۆ دروستکردنی قوتابییەکی بیرکەرەوە، هەڵسەنگێنەر، ئارام، بەرپرسیار و توانادار لە چارەسەرکردنی کێشەکان.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا کە FIDE ئەم ساڵەی بە «ساڵی شەتڕەنج لە پەروەردە» دیاریکردووە، ئەمە دەرفەتێکی گرنگە بۆ ئەوەی سیستەمە پەروەردەییەکان بە پشتبەستن بە توێژینەوە و شێوازی فێرکردنی ستاندارد، شەتڕەنج وەک ئامرازێکی نوێی پەروەردەیی بەکاربهێنن.

سەرچاوە سەرەکییەکان

– Sala, G. & Gobet, F. (2016). Do the Benefits of Chess Instruction Transfer to Academic and Cognitive Skills? A Meta-Analysis. Educational Research Review, 18, 46–57.
– Sala, G., Foley, J. P. & Gobet, F. (2017). The Effects of Chess Instruction on Pupils’ Cognitive and Academic Skills. Frontiers in Psychology.
– Trinchero, R. & Sala, G. (2016). Chess Training and Mathematical Problem-Solving: The Role of Teaching Heuristics in Transfer of Learning.
– FIDE Chess in Education Commission — Educational Chess and Research.

* سەرۆکی یانەی شەتڕەنجی خانزاد