خالید شەیدا
شیعری کارزان ئاژگەیی، لەم دەقەدا، لە وەسفێکی ئاسایی بۆ جوانیی ژن یان دڵدار تێدەپەڕێت و دەبێتە ئەزموونێکی زمانەوانی، خەیاڵی و بوونی. شاعیر لە ڕێگەی وێنەی سروشت، ئەندامەکانی ڕوخسار، ڕەنگ، جووڵە و هێماکانی ئاو و ئاگرەوە، هەوڵ دەدات جوانی تەنها وەک شتێکی بینراو پیشان نەدات، بەڵکو وەک هێزێک نیشانی بدات کە هەستی مرۆڤ دەگۆڕێت، هۆشیاری دەخاتە بەر کاریگەریی خۆی و لە کۆتاییدا دەیکاتە بەشێک لە بوونی وی.
بەو پێیە، دەکرێت ئەم شیعرە لە سێ ئاستی سەرەکیدا بخوێنینەوە:
مەوجی دەریای دیدەتە
یا نوقتەی ڕەشی قیبلەتە
خولگەی خۆرە
یا مانگی ڕووت
لێرەدا شاعیر بە یەک وێنەی دیاریکراوەوە ناوەستێت؛ بەڵکو بە زنجیرەیەک لە وێنە و هاوشێوەسازییەکان ڕوخساری دڵدار دەکاتە مەیدانی خەیاڵ.
مەوجی دەریا دەتوانێت هێمای قووڵی، جووڵە، بێسنووری و نائارامیی هەست بێت. چاو لەم وێنەیەدا تەنها ئەندامێکی جەستە نییە؛ دەریایەکە کە ئاشق لە مەوجەکانی ون دەبێت.
نوقتەی ڕەشی قیبلە وێنەیەکی تایبەت و چڕە. نوقتە لە ڕووی شێوەوە بچووکە، بەڵام دەتوانێت ناوەندێک بێت کە هەموو بۆچوون و ئاراستەکانی مرۆڤ لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە. هێمای «قیبلە»ش ڕەهەندێکی ڕووحی و ئاراستەیی بە وێنەکە دەبەخشێت؛ واتە چاوی دڵدار لە هەستی ئاشقیدا دەبێتە ئاراستەی سەرەکیی دڵ.
لە بەرامبەردا، «خولگەی خۆر» و «مانگی ڕوو» جوانی لە چوارچێوەی ڕووناکی و ئاسماندا دادەنێن. خۆر و مانگ دوو هێمای جیاوازن: خۆر ڕووناکی و تیشکە، مانگ جوانییەکی ئارام، شەوانە و هەستبزوێنە.
بەم شێوەیە، ڕوخساری دڵدار لە جیهانی بچووکەوە دەگوازرێتەوە بۆ جیهانێکی گەورە؛ چاو دەبێتە دەریا، نوقتە دەبێتە ناوەند، ڕوو دەبێتە مانگ و خۆر.
تێبینییەکی ئەکادیمی: پرسیارەکانی «یا» لە دەقەکەدا زیاتر لەوەی داوای وەڵام بکەن، ئەرکی بەردەوامکردنی خەیاڵ دەبینن. شاعیر نایەوێت یەک ناسنامەی کۆتایی بۆ جوانی دیاری بکات؛ هەر وێنەیەک دەیهێنێتەوە، وێنەیەکی تر لە دوایدا دێت و سنووری وەسفەکە فراوانتر دەکات.
دەستەواژەی «دەوران دەورم پێ دەکا» دەتوانێت دوو مانای پێکەوەگرێدراو هەڵبگرێت: یەکەم، سەرگێژە و لەدەستدانی هاوسەنگی لە ئەنجامی سەرسامی؛ دووەم، چوونە ناو بازنەیەک کە ئاشق ناتوانێت بە ئاسانی لێی دەربچێت.
لە ڕووی دەنگسازییەوە، دووبارەبوونەوەی «نوقتە، نوقتە» گرنگە. ئەم دووبارەکردنەوەیە وەک لێدانی دڵ، سەرنجی خوێنەر بۆ خاڵێکی دیاریکراو ڕادەکێشێت. هەروەها، «تاریکی ڕەشی قژ» و «خەتی کاکێشانی ڕوو» وێنەی بینراو و هێڵکارییەکان دەخەنە ناو دەقەکەوە.
بەتایبەتی، «خەتی کاکێشانی ڕوو» ڕوخسار وەک تابلۆیەکی هونەری دەخاتە بەرچاو؛ تابلۆیەک کە هێڵ و خاڵ و ڕەنگەکانی، هەر یەکەیان بەشێکن لە پێکهاتەی گشتیی جوانی.
لەو بەشەدا، شاعیر لە وەسفی ڕوخسارەوە دەچێتە ناو پەیوەندیی نێوان جوانی و مەستی.
کەوانی ئەبروو هێمایەکی ناسراوی جوانیناسییە؛ چەماوەیی ئەبروو لە خەیاڵی شاعیردا دەگۆڕێت بۆ کەوانێک، واتە شێوەی جەستەیی دەبێتە شتێکی جووڵاو و کاریگەر. هێمای «هیلال»یش، کە ئاماژەیە بۆ مانگی باریک، ئەم پەیوەندییەی نێوان ئاسمان و ڕوخسار بەردەوام دەکات.
بەڵام وێنەی «کاسەی پڕ لە شەرابی دیدەتە» تەنها وەسفی جوانی نییە؛ چاو دەگۆڕێت بۆ کاسەیەک کە ئاشق لە تماشاکردنی مەست دەکات. لە ئەدەبیاتی ئاشقانەدا شەراب زۆرجار هێمای لەدەستدانی خۆکۆنترۆڵکردن، تێپەڕین لە سنووری هۆش و چوونە ناو بارودۆخێکی هەستیارییە.
لێرەدا پەرچەم و هێڵە چەماوەکانی ڕوخسار لە ڕێگەی «پەلکە زێرینە» و «کەوان»ەوە وێنا دەکرێن. ڕەنگی زێڕ، لە زۆر سیستەمی هێمایی و جوانیناسیدا، بە نرخ، درەوشانەوە، دەگمەنبوون و شکۆوە پەیوەستە.
دووبارەبوونەوەی «کەوان، کەوان» هەستێکی پێکەوەگرێدانی هێڵ و چەماوە دروست دەکات. ئەم وێنەیە ڕوخسار وەک شێوەیەکی ڕێکخراو و هونەری پیشان دەدات؛ بەڵام لە کۆتاییدا ئەم ڕێکخراوییە دەگۆڕێت بۆ هێزێکی نادیار؛ “سحری جوانیتە.”
وشەی «سحر» لەم شوێنەدا دەتوانێت وەک هێمای ئەو کاریگەرییە بخوێندرێتەوە کە بە تەواوی بە هۆش و لۆژیک ڕوون ناکرێتەوە. ئاشق دەزانێت شتێک کاریگەریی لەسەر دەکات، بەڵام ناتوانێت خۆی لە ژێر دەسەڵاتی ئەو کاریگەرییە دەرباز بکات.
بەشی دووەمی شیعر بە گۆڕانێکی گرنگ دەست پێ دەکات:
کە هاتی
وەک خۆر خزایتە نێو
تاریکی بوونمەوە.
ئەگەر بەشی یەکەم بە زۆری لەسەر ڕوخساری دڵدار و جوانیی دەرەکیی ئەو بنیات نرابوو، لێرەدا دڵدار دەچێتە ناو جیهانی ناوەوەی ئاشق.
«تاریکی بوونمەوە» دەستەواژەیەکی چڕ و گرنگە؛ چونکە شاعیر نەڵێت تەنها تاریکی ژوورەکەی ڕووناک کردەوە، بەڵکو تاریکیی بوونی خۆی باس دەکات. ئەمە واتایەکی زیاتر لە خەمگینیی ئاسایی هەڵدەگرێت: بوونی ئاشق پێش هاتنی دڵدار لە دۆخێکی تاریک، نادیار یان بێڕووناکی بووە.
هاتنی دڵدار، لە ڕێگەی وێنەی خۆرەوە، ئەم دۆخە دەگۆڕێت. بەڵام پرسیارێکی گرنگ لێرەدا هەڵدەستێت: ئایا دڵدار تەنها تاریکییەکە ڕووناک دەکاتەوە، یان بوونی ئاشق بە تەواوی دەگۆڕێت؟
سەراب لە سروشتدا شتێکە کە لە دوورەوە وەک ئاو دەردەکەوێت، بەڵام کاتێک مرۆڤ نزیکی دەبێتەوە، ئەو شتەی چاو بینیویەتی بەو شێوەیە بوونی نییە. بەم مانایە، سەراب دەتوانێت هێمای ئارەزوویەک بێت کە بە ئاسانی ناگاتە دەست، یان جوانییەک کە هەست و خەیاڵ لە ڕاستییەکەی زیاتر گەورەی دەکەن.
بەڵام شاعیر دڵدار بە سەراب ناودەبات و هەمان کات دەڵێت لە چاوی مەستیدا ڕژاوە. واتە سەراب لێرەدا تەنها هێمای نەبوون نییە؛ دەبێتە ئەزموونێکی ناوەوەیی. تەنانەت ئەگەر ئارەزووەکە لە دەرەوە بە تەواوی دەستکەوتوو نەبێت، لە ناخی ئاشق جێگای خۆی کردووەتەوە.
ئەمە جیاوازیی نێوان ڕاستیی دەرەکی و ڕاستیی دەروونییە. شتێک دەتوانێت لە جیهانی دەرەوە ناتەواو یان نادیار بێت، بەڵام لە جیهانی ناوەوەی مرۆڤدا کاریگەرییەکی ڕاستەقینەی هەبێت.
لە خوێندنەوەیەکی دەروونناسانەدا، سەراب دەتوانێت ئاماژە بێت بەوەی ئاشق هەندێک جار لە خۆی وێنەیەکی ئارەزوومەندانەی دڵدار دروست دەکات؛ وێنەیەک کە لە کەسی ڕاستەقینەش گەورەتر دەبێت.
سووتان هێمای ئازار، تاسە، هەستی توند و ئارەزوویەکی پڕ لە وزەیە. لە بەرامبەردا، نەسیم و فێنکایی هێمای نەرمی، ئارامی و هەناسەدانن.
دڵدار لە خەیاڵی شاعیردا لە خۆر و سەرابەوە دەگۆڕێت بۆ نەسیم؛ واتە ئەو هێزەی کە پێشتر ئاشقی سەرمەست و ئاڵۆز کردووە، ئێستا دەبێتە سەرچاوەی فێنککردنەوەی ئازارەکەی.
بەڵام لەوێدا پەیوەندییەکی ئاڵۆز هەیە: ئەو کەسەی هۆکاری سووتانە، هەمان کەسەش دەبێتە هۆکاری فێنکایی. ئەمە لە ئەزموونی ئاشقیدا پارادۆکسێکە؛ دڵدار هەم هۆکاری ئازارە، هەم هیوای چاکبوونەوە.
لە ڕووی پێکهاتەوە، ئەم بەشە گۆڕانێک لە تۆنی شیعر دروست دەکات. دوای زنجیرەی وێنەی سەرنجڕاکێشی بەشی یەکەم، لێرەدا زمان زیاتر بەرەو ئەزموونی ناوەوە و هەستی جەستەیی دەچێت.
بەڵام «خوناوی کوڵمەت» و «کارێزی دیدە» هەمان مانایان نییە؛ یەکەم زیاتر بە ڕەنگ، سووتان و توندیی هەستەوە پەیوەستە، دووەم بە ڕژان، بەردەوامی و قووڵایی. بەوەش شاعیر لە نێوان دوو وێنەدا دەجووڵێت: وێنەیەکی پڕ لە توندی و وێنەیەکی پڕ لە ڕەوانی.
دووبارەکردنەوەی «تک، تک» دەنگی دڵۆپەکان دەهێنێتە ناو دەقەکە. ئەمە نموونەیەکە لەوەی دەکرێت پێی بگوترێت دەنگسازیی واتادار؛ واتە دەنگی وشەکان تەنها ڕازاندنەوە نین، بەڵکو یارمەتی دەدەن خوێنەر جووڵەی وێنەکە هەست پێ بکات.
لە «قەرشی چەمی ئارەزوومەوە»دا، ئارەزوو دەبێتە چەمێک کە دڵۆپەکان تێیدا ڕادەڕژێن. بەم شێوەیە، شاعیر لە ڕێگەی سروشتەوە ناخی ئاشق دەنوێنێت؛ ئارەزوو شتێکی نادیار نییە، بەڵکو چەمێکە کە ئاوەکانی بەردەوام دەجووڵێن.
دەستەواژەی «بە باڵای تەمەندا هەڵچوومەوە» دەتوانێت بە مانای گەورەبوون، بەرزبوونەوە یان تێپەڕینی ئاشق لە قۆناغێکی بوونی خۆی بخوێندرێتەوە. دڵدار تەنها لە ساتێکدا نەهاتۆتە ژیانی؛ کاریگەریی ئەو دەچێتە ناو تەمەنی ئاشق و دەبێتە بەشێک لە پێکهاتەی ئەو.
“ڕەزی پەرچەم”ـیش وێنەیەکی نوێیە کە لە ناویدا پەرچەم دەگۆڕێت بۆ ڕەزێک، شوێنێک کە شەراب تێیدا دروست دەبێت. بەمەش هێمای شەراب لە بەشی یەکەمەوە تا کۆتایی بەردەوام دەمێنێتەوە، بەڵام ماناکەی فراوانتر دەبێت: لە چاوەوە دەست پێ دەکات و لە تەمەنی ئاشق کۆتایی دێت.
کۆتاییی «بۆ ئەبەد ئایەخ نابمەوە» بە واتای بەردەوامیی ئاڵوودەیی یان مەستییەکە دەخوێندرێتەوە. ئەگەر ئەم دەستەواژەیە بە مانای هۆشبهخۆبوونەوە و بەهۆشهاتنەوە بخوێنینەوە، ئاشق بە ئاشکرا دەڵێت کە لەو دۆخە دەروونییەدا نامێنێتەوە بۆ ساتێکی کورت، بەڵکو بۆ هەمیشە.
ئەمە کۆتایییەکی ئاشقانەیە، بەڵام هەمان کات دەتوانێت ڕەهەندێکی تراژیدی هەبێت: ئاشق لە جوانیی دڵداردا خۆی ون کردووە و نایەوێت، یان ناتوانێت، بگەڕێتەوە بۆ خۆی پێش ئەو ئەزموونە.
ڕووناکی و تاریکی، سووتان و فێنکایی، ڕاستی و سەراب، سات و ئەبەد، بنەمایەکی گرنگی پێکهاتەی شیعرەکەن. ئەم دژایەتییانە ئاڵۆزیی دەروونیی ئاشق پیشان دەدەن.
گۆڕانی کەسی شیعری
ئاشق لە سەرەتادا وەسفکەر و سەرسامە؛ لە بەشی دووەمدا کەسێکە کە بوونی گۆڕاوە، لە تاریکی و سووتان تێدەپەڕێت و لە کۆتاییدا ئاڵودەی ئەزموونێکی بەردەوام دەبێت.
هەروەها، هێمای سەراب دەتوانێت ئاماژە بێت بە سنووری ناسین: مرۆڤ هەمیشە ناتوانێت ئەوەی دەیبینێت بە تەواوی وەک خۆی بناسێت. خەیاڵ، ئارەزوو و مەستی دەکرێت ڕاستییەکە بگۆڕن؛ بەڵام ئەوەی لە ناخی مرۆڤدا ڕوو دەدات، خۆی دەبێتە بەشێک لە ڕاستیی ژیانی ئەو.
کۆتاییی شیعر، کە ئاشق بۆ ئەبەد خۆی بە ئاڵودە دەزانێت، لە هەمان کاتدا دوو مانای جیاواز هەڵدەگرێت:
لە خوێندنەوەیەکی ڕۆمانسییدا، ئەمە بەرزترین پلەی دڵبەستەیی و وەفادارییە.
لە خوێندنەوەیەکی بوونییدا، ئەمە ونبوونی سنووری نێوان خۆ و ئەوی ترە؛ ئاشق بە جۆرێک خۆی لە دڵداردا دەدۆزێتەوە و هەمان کات لە خۆشی دوور دەکەوێتەوە.
بەڵام لە ڕووی ڕەخنەییەوە، چڕیی وێنەکان لە هەندێک شوێندا دەکرێت پەیوەندیی نێوانیان کەمێک ئاڵۆز بکات. زنجیرەی وێنەکانی دەریا، قیبلە، خۆر، مانگ، کەوان، شەراب و سحر زۆر خێرا دەگۆڕێن؛ بۆیە خوێنەر هەندێک جار پێویستی بە وەستان و خوێندنەوەی دووبارە هەیە. بەڵام ئەم چڕییە هەمیشە لاوازی نییە؛ دەتوانێت بەشێک بێت لە شێوازی سەرنجڕاکێش و پڕ لە سەرسامیی دەقەکە.
هەروەها، بۆ هەڵسەنگاندنێکی تەواوی مۆسیقای شیعر، پێویستە دەنگی خوێندنەوە، شێوازی دابەشکردنی هێڵەکان و ئەوەش بزانرێت کە دەقەکە بە شێوەی شیعری ئازاد نووسراوە یان لە خوێندنەوەدا ڕیتمێکی دیاریکراوی هەیە. لەسەر بنەمای دەقی نووسراو تەنها، دەتوانین مۆسیقای ناوەوە و دووبارەبوونەوەکان شیکار بکەین، نەک بە دڵنیاییەوە بڕیار لەسەر وەزنی تەواوی بدەین.

