شەمسەدین هەرکی
لە عێراقدا ململانێی دیمۆگرافی و ژمارەی دانیشتووان، بەشێک بووە لە هاوکێشە سیاسییەکان، ناڕەزایەتییە هەرێمییەکان و دابەشکردنی دەسەڵات و سامانی وڵات. لەم وتارەدا ئەمە بە چەندین خاڵ تاوتوێ دەکەین.
ئاستەنگە ئابوورییەکان لە هەرێمی کوردستان و مەترسییەکانی سەر سەرژمێریی نەتەوەیی
١- گرانیی ژیان و بەرزبونەوەی تێچووی نیشتەجێبوون و پێداویستییە سەرەکییەکان:
تێچووی ژیان نیشتەجێبوون، خوێندن تەندروستی و پێداویستییە سەرەکییەکان لە شارەکانی هەرێمی کوردستان، بەراورد بە زۆربەی پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق، بەرزترە.
٢- ناجێگیریی مووچە و داهات:
بەهۆی کێشە بەردەوامەکانی بودجە لەنێوان هەولێر و بەغدا هەروەها نەبوونی دەرفەتی کاری جێگیر لە کەرتی گشتی و تایبەت باری ئابووریی گەنجان قورس بووە ئەمەش یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی دواخستنی (هاوسەرگیری) لەلایەن گەنجان یان کەمکردنەوەی ژمارەی منداڵەکان دوای هاوسەرگیری.
بەراوردی ڕێژەی گەشەی دیمۆگرافی لەنێوان کورد و عەرەب
بەپێی ئامار و ڕاپرسییە دیمۆگرافییەکان جیاوازییەک لە ڕێژەی پیتاندن و لەدایکبوون لەنێوان هەرێمی کوردستان و زۆربەی ناوچە عەرەبییەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق هەیە لە هەندێک لەو ناوچانەدا ڕێژەی لەدایکبوون و ژمارەی منداڵ لە خێزانەکاندا بەرزترە.
فەرهەنگ و کۆمەڵگە
لە زۆربەی ناوچە عەرەبییەکاندا هێشتا خێزانی گەورە، کە لەخۆگرتنی ( ٤ تا ٦ ) منداڵ یان زیاترە و هاوسەرگیری لە تەمەنی گەنجیدا وەک بەهایەکی کۆمەڵایەتی گرنگ سەیر دەکرێت لە بەرامبەردا کۆمەڵگەی کوردی بە تایبەتی لە شارەکاندا بەرەو مۆدێلی خێزانی بچووکتر هەنگاو دەنێت.
کۆچکردنی گەنجان
بەهۆی بێهیوایی ئابووری، نەبوونی دەرفەتی کاری گونجاو و کەمی ئاسۆی گەشەپێدان، ڕێژەیەکی بەرچاو لە گەنجانی کورد ڕوویان لە وڵاتانی ئەوروپا و دەرەوە کردووە ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەشێک لە «توێژی گەنج و چالاکی کۆمەڵگەی کوردی لە ناوخۆدا».
لێکەوتە سیاسی و ستراتیژییەکان بۆ نەتەوەی کورد
١- مەترسی لەسەر ناوچە دابڕێنراوەکان و ماددەی (١٤٠)
لە ناوچەکانی وەک کەرکووک، نینەوا دیالە و سەلاحەدین کە هاوسەنگیی دیمۆگرافی گرنگییەکی تایبەتی هەیە هەر جۆرە گۆڕانێک لە ژمارە و پێکهاتەی دانیشتووان دەتوانێت کاریگەری لەسەر هاوسەنگیی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناوچەکە دابنێت.
٢- سەنگ و قورسایی سیاسیی کورد لە عێراق:
ژمارەی کورسییەکانی «پەرلەمانی عێراق و ڕۆڵ و کاریگەریی سیاسیی هەرێمی کوردستان لە بەغدا» تا ڕادەیەک پەیوەندییان بە ژمارە و پێکهاتەی دانیشتووانەوە هەیە، کەمبوونەوەی ڕێژەی دانیشتووانی کورد بە بەراورد بە کۆی گشتیی دانیشتووانی عێراق، دەتوانێت لە ماوەیەکی درێژدا کاریگەریی سیاسیی کورد لە بەغدا لاواز بکات.
ئەنجامدانی سەرژمێریی گشتی
سەرژمێریی گشتیی دانیشتووان دەتوانێت وێنەیەکی وردتر لە پێکهاتەی دیمۆگرافیی عێراق و ڕێژەی دانیشتووانی نەتەوە و کۆمەڵە جیاوازەکان پێشکەش بکات، بۆیە گەشەی دیمۆگرافیی هەر کۆمەڵەیەک دەتوانێت لە داهاتوودا کاریگەری لەسەر هاوکێشەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی وڵات هەبێت.
چی دەکرێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم مەترسییە ؟
-پەیڕەوکردنی سیاسەتی دیمۆگرافی و خێزانی:
حکومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت پرۆژە و سیاسەتی تایبەت بۆ پشتیوانیکردنی خێزانەکان دابین بکات لەوانە:
دابینکردنی “یارمەتیی مانگانەی منداڵ” بۆ خێزانەکانی سێ منداڵ یان زیاتر.
دابینکردنی زەوی و یەکەی نیشتەجێبوون بە قەرزی درێژخایەن بۆ خێزانە نوێکان.
پشتیوانیکردنی خێزانە کەمداهاتەکان بۆ کەمکردنەوەی بارودۆخی ئابووری.
– پشتیوانیکردنی گەنجان لە ناوچە دابڕێنراوەکان:
گرنگیدانی تایبەت بە بارودۆخی ئابووری و بژێوی کوردانی کەرکووک خانەقین شەنگال و ناوچەکانی دیکە بۆ ئەوەی ناچار نەبن زێدی خۆیان جێبهێڵن.
– پێداچوونەوە بە سیستەم و تێچووەکان:
کەمکردنەوەی باج و تێچووی خوێندن تەندروستی و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان دەتوانێت بارێکی گران لەسەر شانی هاووڵاتییان کەم بکاتەوە.
کۆتایی
ئەم ڕەوشە تەنها بە کێشەی داهات و ئابوورییەوە پەیوەندیدار نییە، بەڵکو هۆشیاری، گۆڕانی بەها کۆمەڵایەتییەکان، شێوازی ژیان و بڕیارەکانی گەنجان لەبارەی هاوسەرگیری و ژمارەی منداڵەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن بۆیە چارەسەرکردنی ئەم بابەتە پێویستی بە سیاسەتێکی هاوبەشی ئابووری، کۆمەڵایەتی و دیمۆگرافی هەیە نەک تەنها سیاسەتی زیادکردنی ژمارەی دانیشتوان.