سەدیق سەعید ڕواندزی
كارەساتی ئەنفال، كیمیاباران، جینۆساید و سووتماككردنی كوردستان و پێشمەرگە و چیا و سەدان ئایكۆنی بەرگری دیكە بەگشتی، لەو تێما شیعریانەن كە ئەزموونی شیعری شاعیرانی ئێمە پێك دێنن. واتا شیعر دەبێتە ڕووبەرێك بۆ بە نەمری هێشتنەوەی ئەو كارەساتانە لە یادەوەری ئێمەدا و نەسپاردنیان بە پەراوێزەكانی مێژوو. هەڵبەتە گواستنەوەی ڕووداو لە چوارچێوەی شوێن و زەمەنێكی مێژووییەوە، بۆ نێو شیعر و دنیای تێكست، بە نەمركردن و بەڕابردوونەكردنی ئەو كارەساتانەیە.
ئەگەر زمان وەك هێمای گوزارشتكردن، وێناكردن و بەرجەستەكردنی ئەو ڕووداوانە لە ئاستی دەربڕین نەبێت، ئەوا ئەو ڕووداوانە تەنها لە چوارچێوەی ئەو شوێن و زەمەن و مێژووە دەمێننەوە، كە تیایاندا ڕوویانداوە. ئەگەر كارەساتی ئەنفال بە نموونە وەربگرین، دەبینین ئێمە لە كاتی خوێندنەوەی گۆرستانی چراكان و دەربەندی پەپوولە و ئافات و لاوكی هەڵەبجە و چەندان دەقی شیعری دیكەش، ئەوا هەست ناكەین كارەساتەكانی ئێمە بوونەتە ڕابردوو، بەڵكو لە چوارچێوەی زەمەنە فیزیكیەكە دەرهێنراون و زەمەنێكی دەروونییان پێ دراوە، كە هەستێكمان لا دروست بكەن، ئەنفال و كارەساتەكانی دیكە ئێستا ڕوویان داوە. واتا ئاستی بەركەوتنی ئێمە بەو كارەساتانە مێژوویی نییە، بەڵكو ئێستاییە، بۆیە ئەو پەیوەندییە سەرخانی و زمانی و نەتەوەییە لە نێوان زمان و كارەساتەكانی ئێمە دروست دەبێت، دواجار بە شیعركردنی ئەو كارەساتانە و هێشتنەوەیانە وەك ڕووداوێك كە هەرگیز نابنە رابڕدوو، وەك ئەوەی لە ئەزموونی شیعری بەرگریی ئێمە دەبینرێت. لە نێو كۆی شیعری بەرگری و نەتەوەیی ئێمەدا، شێركۆ بێكەس دیارترین و بەرجەستەكەرترین شاعیری تراژیدی ئێمەیە، كە كۆی كارەساتەكانی نەتەوە دەكاتە تێمای شیعریی و لە ڕێی شیعرەوە بە نەمریان، دەكات. شێركۆ دێت و لە ڕێگەی شیعرەكانییەوە، مێژووی بریندار و خوێن لێ چۆڕاوی نەتەوەی ئێمە، دەكاتە تابلۆیەكی خوێنین و پیشانی دنیای دەدات. گوتاری شیعری ئەم شاعیرە، بە تایبەتیش هەتا دەقەكانی پێش ئێستا كچێك نیشتمانمە، گوتاری بەرگری و بەنەمركردن و بە مێژوویینەكردنی كارەساتە نەتەوەییەكانی ئێمەیە. ئەم شاعیرە، بۆ ماوەی پەنجا ساڵ، لە پێشەنگی شیعری كوردی مایەوە و وێستگەی یەكەمی فارگۆنی شەمەندەفەری شیعری كوردی گرت. دوای مەرگیشی، بەردەوام ئەو پرسیارە دەكرێت، كە كێ لە دوای ئەم شاعیرە، ئاڵا هەڵگڕی پێشەنگایەتی شیعری كوردییە؟ دەكرێ وەڵامی ئەم پرسیبارە، بە پرسیارێكی دیكە وەڵام بدەینەوە ئەویش ئەوەیە، كە ئایا دوای مەرگی شێركۆ، ئیدی شیعری ئەو كۆتایی هاتووە؟ ئایا كە شاعیر مرد، شیعرەكانیشی دەمرن؟ لە ڕاستیدا دەبێ وەك كردەیەكی فیزیكی، مەرگی ئەم شاعیرە ببینین. شێركۆ دەمرێت وەك ئەوەی هەموو مرۆڤێك دەبێ بمرێت و ژیانێكی دیاریكراوی هەیە، بەڵام ئەوەی دەمرێت شێركۆی نێو بازنەی ژیانی كۆمەڵایەتییە، نەك ناو شیعر، مێژووی برینداری نەتەوەیی ئێمە. شیعرەكانی ئەم شاعیرە وەك دەرخەری هەبوونی مێژووی برینداری نەتەوەیەكی بێ دەوڵەت، وەك ئاماژەیەك بۆ مەرگی هەزاران منداڵ و دایك و پێشمەرگە و سوتماكی سروشت هەر دەمێنێتەوە. كاتێ ئەم شاعیرە پانتایەكی گەورە لە ڕووبەری شیعری كوردیدا دەگرێت و پەراوێزێكی كەم بۆ ئەوانیتر دەهێڵێتەوە، ئەوا ئەوەی هەیە، تەنها شیعر و ئەزموونی شیعری ئەم شاعیرە نییە، بەڵكو ئایكۆنی بەرەنكاریی، ڕۆحی قارەمانیەتی، مێژووی سیاسی و سروشتی و شۆڕشگێڕیی نەتەوەیەكە كە هەیە. مەرگی ئەم شاعیرە، مەرگی كۆتایی هاتنی شیعرەكانی نییە، تا كەسانێك بیر لەوە بكەنەوە كێ لە دوای ئەو ئاڵای شیعری كوردی هەڵدەگرێت، بە پێچەوانەوە شێركۆ نەمردووە، ئەوەی مرد شاعیری نێو زەمەن و ڕۆژ و تەمەن بوو، نەك نێو شیعر و سروشت و پێشمەرگە و تێكۆشان و بەرگری. چونكە ئەم گوتارە هاوتەریب لەگەڵ مێژووی سیاسی ئێمەدا دەمێنێتەوە، بەو پێیەی ئێمە هێشتا لە قۆناغی ڕزگاری نیشتمانی و خەبات لە پێناو سەربەخۆی داینە، هێشتا لە نێو مەترسی و بەرگری و قوربانیدان و شەهیدکەوتن لە پێناو خاك و نەتەوەداینە، هێشتا ئێمە ڕۆژانە خوێن دەڕێژین بە دەستی دژمنانی كورد، وەك ئەوەی لە بۆردومان و پەلامارە نا ئەخلاقییەكانی ئێران، بۆ سەر هەرێم دەیبینین و شەهید دەدەین، كەواتا دەكرێ بڵێین ئیدی زەمەن و پێشەنگایەتی شێركۆ كۆتایی هات، چونكە سیانزە ساڵە مردووە؟ دەكرێ بڵێین بیانووێك بۆ شیعرە بەرگری و نەتەوەیی و شۆڕشگێڕییەكانی ئەو نەماوەتەوە، چونكە لەلایەكەوە خۆی مردووە، لەلایەكی دیكەشەوە خەباتی شاخ كۆتایی هاتووە؟ لە ڕاستیدا ئەم جۆرە ڕوانینە بۆ ئەزموونی ئەم شاعیرە، تێنەگەیشتنە لە پەیامی شیعری و پە نەبردنە و جیاوازینەكردنە لە نێوان مەرگی شاعیر و مەرگی شیعر، چونكە ئەوەی ڕووی داوە، مەرگی شێركۆیە نەك شیعرەكانی. ئەو بە ئێستاییكردنەی كارەساتە نەتەوەییەكانی ئێمە، لە چوارچێوەی ئەزموونی شیعری شێركۆدا، لە بنەڕەتدا هەڵگرتن و نەمركردنی ئەنفال و كارەساتەكانی دیكەیە لە چوارچێوەیەكی مێژوویی، بۆ ئەدەبی و خەیاڵی. لە زمانی گوزارشتكردنەوە، بۆ زمانی هەمیشە وێناكردن و بینین. ئێمە لە شیعرەكانی شێركۆ بێكەسدا، لە بەردەم ئەنفالێك نین ڕووی دابێت، بەڵكو لە بەردەم ئەنفالێكین كە هەیە و نابێتە ڕابردوو، هەر ئەمەشە ئەركی ڕاستەقینەی شیعر و شاعیران لە سەردەمێكدا كە هەمووشتێك دەسڕدرێتەوە. شێركۆ كاتێ ئەم تراژیدیا قووڵانە لە شیعردا بەرجەستە دەكات، ئیدی پەیوەندی ئێمە لەگەڵ مێژووی بریندارمان وەك هیڵێكی درامی و درێژكراوە دەهێڵێتەوە و ئەنفال لە كردەیەكی واقیعی و ڕووداو، دەكاتە گوتارێكی شیعری كە بتوانێت بۆ هەمیشە و لەگەڵ مانەوەی كورددا وەك نەتەوە بمێنێتەوە. شێركۆ دێت لە ڕێگەی شیعرە و ئەنفالمان پێ دەناسێنێت و لە قووڵایی شیعرەوە، مەودای تراژیدیاو گەورەیی ئەو كارەساتەمان پیشان دەدات. ئەگەر ئێمە ئەنفال و كیمیاباران، تەنها وەك مێژوو یان ڕابردوو ببینین و تەنها پەیوەستیان بكەین بە قوربانییەكانەوە، ئەوا لە شیعردا ئەو كارەساتانە نابنە ڕابردوو، چونكە شیعر پانتای گواستنەوەیانە لە ڕابردوو بۆ بە هەمیشەییكردن، بێگومان ئەم كارەساتانەش لەمێژووی برینداری ئێمەدا بە نەمری دەمێننەوە، كەواتا شێركۆش نەمرە و نامرێت!