ئیمان ویژدانی مرۆڤ ڕێک دەخات

عومەر چنگیانی
گوتاری سەر دوانگەی زۆرینەی مزگەوتەكانی كوردستان وەك لە بۆردی باڵا دەسنیشانمان كردبوو، باسكردن بوو لە كاریگەریی ئیمان لەسەر ویژدان و، گوتمان: لە بەهێزكردنی پەیوەندی تاك و وەبیرهێنانەوە قورئانییەكاندا و لە ئایەتی چواری سوورەتی حەدیدا دەفەرمێت: (چاک بزانن كە خوا هەمیشە لەگەڵتاندایە؛ بوونەکەیشی سنووردار نییە و، لە هەر ئان و سات و كات و شوێن و، سەردەمێكدا لێلتاندایە؛ چۆن و لە كوێیشدا بن)؛ مەزنترین شت کە مرۆڤایەتی ئەمڕۆ لە ناوەڕاستی سەرکەوتنی ماددیەت و ئارەزووەکاندا پێویستی پێیەتی، “چاودێری شاراوە” و “پاڵنەری دەروونییە” کە ئاراستەی مرۆڤ دەکات لە پەنهان و ئاشکرایدا؛ مەبەستمان لێی “ویژدانی مرۆڤە”. ئەم ویژدانەش ڕاستەڕێ نابێت تەنها بە نووری باوەڕ بە خوای گەورە؛ چونکە باوەڕ تەنها بە ئاوات و تەمەنا نییە، بەڵکو بە دڵ و كردەوەیە.
ئیمان پاڵنەری ڕاستەقینە و چاودێری سەر کارە نهێنیەکانە:
یاسا دەستکردەکان، هەرچەندە بگەنە لووتکەی وردی و چاودێریی مرۆڤەکانیش، هەر بە ناتەواوی دەمێننەوە؛ چونکە ئەوان بە تەواوی پشت بە چاوی دەرەکی دەبەستن، ئەگەر ئەو چاوە ون بوو یان مرۆڤ لە سزا و لێپرسینەوە دڵنیا بوو، ئەوا سەرکێشی دەکات و سنوورەکان دەبەزێنێت. بەڵام باوەڕ، چاودێرییەکی ناوەکی بەردەوام لە دڵدا دەچێنێت کە هەرگیز ون نابێت و نانوێت، ئەمەش ئەو پلە بەرزەیە کە ئایینەکەمان ناوی ناوە “إحسان” (چاکەکاری)، بە مانا كردەوە و گوتاری چاك ئەنجامدان وەك چاوت لە خوا بێت چونكە با تۆ چاویشت لەو نەبێت ئەو چاوی لە تۆیە.
ئەم تێگەیشتنە قووڵە پارێزەری دڵسۆزی ویژدانە، کاتێک بەندە دەزانێت کە خوای گەورە ئاگاداری شاردراوەکانی دەروون و ناوەوەی سنگێتی، هەست بە چاودێری بەردەوامی خوای گەورە دەکات؛ وەک خودای گەورە دەفەرموێت: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ} [ق: ١٦]. بەم شێوەیە ئەگەر دڵ بەم یەقینە پڕ بوو، ویژدان دەگۆڕێت بۆ دادوەرێکی دادپەروەر لە ناوەوەی مرۆڤدا، کە دەیپارێزێت لە زڵم، گەندەڵی و خواردنی حەرام.
کاریگەری ئیمان لە زیندووکردنەوەی ویژدان و ئاراستەکردنی ڕەوشتدا:
ویژدانی مرۆڤ ئەگەر لە باوەڕ دابڕێت، تووشی مردن یان لاوازی دەبێت، تا کار دەگاتە ئەوەی پێوەرەکەی سەرەوژوور ببێتەوە و خراپە بە چاکە ببینێت و چاکەش بە خراپە و، ئارەزووەکان و بەرژەوەندییە تایبەتییە تەسکەکان گەمەی پێ بکەن. بەڵام ئیمان، ئەو ڕۆحەیە کە ئەم ویژدانە زیندوو دەکاتەوە و دەیکاتە قیبلەنمایەکی ورد کە لە ئاراستەکردنی ڕەوشت و مامەڵەکاندا هەڵە ناکات.
بڕواداری ڕاستگۆ خاوەنی (النفس اللوامة)یە، کە لۆمە و سەركۆنەی دەکات لەسەر کەموکووڕی و، لە خەوی غەفڵەت بێداری دەکاتەوە. نەفسی لۆمەکار ڕێک ئەو ویژدانە زیندووەیە کە بە نووری ئیمان ڕووناک بۆتەوە، کە بەردەوام بەخۆداچوونەوە بۆ بیرکردنەوەکانی خاوەنەکەی دەکات و ڕێگری لە لادانەکانی دەکات.
ئەم باوەڕەیە کە دەستپاکی کرێکار لە کارگەکەیدا، بازرگان لە فرۆشگەکەیدا و بەرپرس لە پۆستەکەیدا ڕێک دەخات، تا فێڵ نەکات، بەرتیل وەرنەگرێت و زڵم نەکات؛ چونکە ویژدانە ئیمانییەکەی لە ناوەوەیدا هاوار دەکات و دەڵێت: “خوای گەورە ئاگاداری منە”.
بەرهەمەکانی ڕێکبوونی ویژدان بە ئیمان لەسەر تاک و کۆمەڵگە
یەکەم: بەدیهێنانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی گشتگیر: کاتێک مرۆڤ هەست بە چاودێری خوا دەکات، هەمیشە ئازار و توندوتیژی خۆی لەسەر ئەوانی تر لا دەبات.
دووەم: ڕەگداکوتانی دڵسۆزی و بەخشین بەبێ بەرامبەر: ئیمان مرۆڤ هان دەدات بۆ سوودگەیاندن بە خەڵک و یارمەتیدانیان بە بێ چاوەڕوانی ستایش یان پلە و پایە، بەڵکو تەنها لەپێناو ڕەزامەندی خوادا.
سێیەم: وشککردنی سەرچاوەکانی گەندەڵی و وێرانکاری: یاسا دەستکردەکان تەنها ڕێگری لە تاوانی دیار و ئاشکرا دەکەن، بەڵام ویژدانی ئیمانی ڕێگری لە سەرکێشی و گەندەڵی دەکات تەنانەت لە ژوورە داخراوەکانیشدا.
چوارەم: زیندووکردنەوەی ڕۆحی هاوکاری و ڕەتکردنەوەی قرچۆکی: ویژدانی ئیمانی ڕێگری لە مرۆڤ دەکات لەوەی تەنها کورت ببێتەوە لە ناو خۆی و بەرژەوەندییە تایبەتییەکەیدا.
پێنجەم: دروستکردنی هاووڵاتیبوونی ساڵح بە پاڵنەری ناوەکی: ئەگەر ئیمان حوکمی ویژدانی کرد، ئەوا هەر تاکێک دەبێتە پارێزەرێکی دڵسۆز بۆ ئاسایشی کۆمەڵگەکەی، دەستکەوتەکانی و بەهاکانی، ئەمەش نەک لە ترسی قامچی پۆلیس، بەڵکو لەپێناو ویست و ئومێدی پاداشتی خوای گەورە و ماڵی قیامەتدا.