نـــورەدین جـــــاف
دەقی “لە دوای سنوورەکان”ـەکەی خاتوو پەری قەرەداغی دەقێکی پڕ لە مانا و هەستە، گەشتێکە بە ناو ڕۆحی مرۆڤی هەڵکەنراو لە خاک و گەڕانەوە بۆ بنەماکانی بوون. لێرەدا شرۆڤەیەکی ئەدەبی و فەلسەفی بۆ ئەم دەقە دەخەمە ڕوو:
١. میتافۆری سنوور و دڵ
دەقەکە بە پرسیارێکی فەلسەفی دەست پێدەکات: “ئایا دڵیش سنووری هەیە؟”. لێرەدا سنوور تەنها چەمکێکی جوگرافی یان سیاسی نییە، بەڵکو سنوورێکی دەروونییە. وەڵامی شاعیر بەوە دەست پێ دەکات کە سنوورەکان نەگۆڕن؛ ئەوە دڵ و مرۆڤی ئازان کە چیاکان لە ناخیدا بەرز دەکەنەوە. ئەمە جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی کە “مرۆڤی ئازاد” خۆی وڵاتێکە بە بێ سنوور.
٢. سروشت وەک پارێزەری یادەوەری
شاعیر سروشت بەکاردەهێنێت بۆ گێڕانەوەی مێژوو:
* دارەکەی سەر کەناری دەریا: سیمبۆلی بەرگەگرتن و نوێبوونەوەیە، کە لەناو برینەکاندا گەڵای سەوز دەڕوێنێت؛ واتە ژیان لەناو ئازاردا بەردەوامە.
* ڕووبارەکە: کە ناوی خۆی لە بەردەکان دەشارێتەوە، ئاماژەیە بۆ پاراستنی ناسنامە لەبەرامبەر هەوڵەکانی سڕینەوە، بەڵام هەر بەرەو دەریا (کە ڕەمزی ئازادی و کۆتاییەکانە) دەچێت.
٣. ناسنامە لە نەبوونی جوگرافیادا
کاتێک پرسیار دەکرێت “چی لە شوێنی خۆی ماوە؟”، وەڵامەکان زۆر قووڵن:
* خاک و بۆنی دایک: گرێدانی هەستی نیشتمان بە بوونی بایۆلۆژی و سۆزدارییەوە.
* وشەی کوردی: زمان لێرەدا تەنها ئامرازێکی گەیاندن نییە، بەڵکو شوێنی مانەوەی ڕەسەنایەتییە. ئەو زمانەی کە “باڵندەکان ڕێگای ونکردنی نازانن”، ئاماژەیە بۆ ئەوەی زمان لە ئاستی فەتری و سروشتیدا جێگیر بووە.
* خەونەکان: ئومێد وەک تاکە ڕێگای ڕووناکی لە تاریکییەکانی مێژوودا.
٤. مرۆڤ وەک مەزنیی نیشتمان
دێڕی “لووتکەکان لە شوێنی خۆیان نەماون؛ لە ناو سینەی مرۆڤە ئازاکانن”، خاڵی وەرچەرخانی دەقەکەیە. شاعیر دەسەڵاتی نیشتمان لە خاکەوە دەگوێزێتەوە بۆ ناو ڕۆحی مرۆڤ. نیشتمان لێرەدا نە نەخشەیە و نە جوگرافیایەکی دیاریکراو، بەڵکو ئەو “شکۆ و یاد”انەیە کە مرۆڤ ئامادەیە هەموو شتێکی لە پێناودا بکاتە قوربانی.
٥. کۆتایی و هەڵوێستی بوونگەراییانە
دەقەکە بە بڕیارێکی یەکلاکەرەوە کۆتایی دێت: “من لەو دەنگەوەم”. ئەمە ڕاگەیاندنی پەیوەندییەکی هەمیشەییە بە ڕیشەکانەوە. تەنانەت ئەگەر هەموو شتێکیش (نەخشە و سنوور) بسڕدرێتەوە، ئەو دەنگەی لە “ژێر هەناسەی خاکدا” دەمێنێتەوە، بەڵگەی مانەوەی مرۆڤی کوردە.
ئەم دەقە بە تێڕوانینێکی ئەنتۆلۆژی تەماشای نیشتمان دەکات. نیشتمان لێرەدا دەبێتە پرۆسەیەکی ناوەکی؛ مرۆڤ کاتێک وڵاتەکەی لە دەست دەدات کە شکۆ و یادەکانی لە دەست بدات.
لە دوای سنوورەکان
دەنگێك بانگم دەکات
بۆ ئەوەی بپرسێ ئایا دڵیش سنووری هەیە؟
لەسەر کەناری دەریا دانیشتم
با
پەیامە کۆنەکانی مێژووی
لە گوێمدا دەخوێندەوە.
پرسی
»چی دەبینیت؟«
وتم:
دەبینم
دارێک
کە هەموو بەهارێک
لە برینەکانی
گەڵای سەوز دەڕوێنێت.
دەبینم
ڕووبارێک
کە ناوی خۆی
لە زمانی بەردەکان دەشارێتەوە،
بەڵام
ئاوەکەی
هەر بەرەو دەریا دەڕوات.
پرسیی چی لە شۆێنی خۆی ماوە
وتم:
مشتێک خاک. . .
کە بۆنی دایکی لێدێت
چەند وشەیەکی کوردی. . .
کە هیچ باڵندەیەک
ڕێگای ونکردنی نازانێت.
چەند خەونێک. . .
کە لە تاریکترین شەوانیش
ڕێگای ڕووناکی دەدۆزنەوە.
دوایی گوتم :
لووتکەکان
لە شوێنی خۆیان نەماون؛
لە ناو سینەی مرۆڤە ئازاکانن چیاکان
هەمیشە
بەرزترن.
ئەگەر ڕۆژێک
ناوەکان بسڕدرێنەوە،
ئەگەر سنوورەکان بگۆڕدرێن،
ئەگەر نەخشەکان
بە دەستی کات بشکێن،
هێشتا
دەنگێک
لە ژێر هەناسەی خاکدا
دەڵێت:
وڵات،
ئەو شوێنەیە
کە مرۆڤ
بۆ پاراستنی
شکۆو یادەکانی،
هەموو شتێک
دەکاتە قوربانی
جا
من
لەو دەنگەوەم
تا دوا هەناسە.