سەدیق سەعید ڕواندزی
مێژووی كورد وەك هەر نەتەوەیەكی دیكە، لە ڕووی ئەدەبی سەرزارەكی و ژانڕەكانی گێڕانەوە، لە شێوەی چیرۆکی میللی و ئەفسانەیی و حیكایەتی فۆلكلۆری، مێژووێكی دەوڵەمەندە، بەڵام بواری ئەوەی نەبووە ئەو ئەدەبە، لە سۆنگەی ئەو بارودۆخە سیاسی و نەتەوەیەی كورد بە درێژایی مێژوو تیایدا ژیاوە، بنووسرێتەوە، بۆ ئەوەی وەك سەرمایەكی گەورەی فەرهەنگی لە مێژوودا بمێننەوە.
لەو سۆنگەیەوە چیرۆکی (شامارێ پەریا) چیرۆکێكی ئەفسانەییە و بە شێوەزاری ڕواندزییان نووسراوەتەوە. بێگومان گەر بە وردی چیرۆکەكە بخوێنینەوە، دەبینین كەمتر بنەمای ئەفسانەیی تێدایە، بۆیە لە بنەڕەتدا، دەشێ ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، وەك حیكایەتێكی میللی و فۆلكلۆری پۆلین بكەین، بە تایبەتیش كە باس لە ئاغا و دیوەخان و كۆشك و تەلار و زەنگینی و دەسەڵات دەكات، ئەم تایبەتمەنەدییانەش پتر لە چیرۆکدا هەن لەوەی لە ئەفسانەدا هەبن، چونكە بابەتەكانی ئەفسانە، ئەفسانەیین و زیاتر باس لە دێو دڕنج و ڕووداوی خەیاڵی و سوریالی سەرووی واقیع دەكەن. ڕاستە لەو چیرۆکەشدا هەندێك خاسیەتی ئەفسانەیی لە شێوەی گوستیلە جادووەكە هەیە، بەڵام دیسانەوە ئەمە چیرۆکێكی میللییە لەوەی ئەفسانەیی بێت. ئەم چیرۆکە، باسی پاڵەوانیەتی كوڕێك بە ناوی حەسەنی كاكۆڵ زێڕ دەكات، حەسەن كوڕی پاشایەكە، پاشا ژنێكی هەیە و منداڵی نابێت، بۆیە ژنێكی دیكە دێنێت و لەو ژنە، حەسەن و خوشكێكی بە ناوی فاتم دەبن، بەڵام ژنی یەكەمی پاشا كە منداڵی نییە، پیلانێك دا ئەنێت و بە هاوبەشی داپیرەیەكی سیحرباز، حەسەن فڕێ دەداتە ناو ڕووبارێك و پاشان ئاشەوانێك هەڵیدەگرێتەوە، بەڵام حەسەن كاتێ دەزانێ ئاشەوانەكە باوكی ڕاستەقینەی نییە، ئیدی بە دوای باوكیدا دەگەڕێت و سەرەنجام كچێك بە ناوی شاماری پەریا دەناسێت و دەیكاتە هاوسەری خۆیی و دواتریش پاشا بۆی دەردەكەوێت كە ئەمە حەسەنی كوڕیەتی، بە تایبەتیش كاتێ دەیەوێت پیلانی كوشتنی لە ڕێی ژەهرخواردنییەوە دابنێت ! بەمجۆرە باوك و كوڕ بە یەك شاد دەبنەوە و داپیرە و ژنی یەكەمیی دەسووتێنرێن. چیرۆکەكە ئاماژەیەكە بۆ ڕاستگۆیی، لێهاتوویی، وەفا، سەركەوتن و دەرخستنی فڕ و فێڵ و تەڵەكەبازیی دوای چەندان ساڵ! گەر سەرنج لە ناونیشانی كتێبەكە بدەین، دەبینین (شامارێ پەریا)یە. ئەم ناونیشانە، گەرچی ناوی كچێكە، كە دواجار دەبێتە هاوسەری حەسەن، بەڵام لە ڕاستیدا ناونیشانەكە وەك ئەوەی دكتۆر (مولود ئیبراهیم حەسەن) كە پێشەكی بۆ كتێبەكە نووسیوە و و گێڕەڕەوەی چیرۆکەكەش تێی گەیشتوون، ناوی مرۆڤ نییە. دكتۆر مەولود دەڵێت:
( هیچ شتێك كچ و مار بە یەكەوە نابەستێتەوە، هەروەها ئاعا و دەسەڵاتدارەكان لە گوند ناژین، بۆیە ئەمە هەڵەیە)بێگومان شامارێ پەریا، واتا ماڵێكی تایبەت و گەورە و نایاب بەراورد بە ماڵەكانی دیكە، بە تایبەتیش كە كچەكە، كۆشك و تەلار و باخ و باخاتی زۆری هەیە، ئەمەش دەلالەتە لەوەی كە مەبەست لە ناونیشانی چیرۆکەكە، هاوەڵناوی شوێنە، نەك ناوی مرۆڤ و بەدیاریكراوی كچیش. بە شێوەزاری ڕواندزییان بە ماڵ دەگوترێت (مار) وەك :_( مارێ مە، دەچمەوە مارێ، كەس لە مارێ نییە) هاوكات شا پلەیەكی بەراوردكارییە بۆ گەورەیی و مەزنی، واتا شا لێرەدا ئاماژە نییە بۆ ناو، بەڵكو دەرخستنی ئەو پلە بەراوردییەی ماڵە، بۆیە كە دەگوترێت شا مارێ پەریا، واتا پەری كە كچەكەیە، ماڵێكی شاهانە و تایبەتی هەیە، نەك ئەوەی هیچ شتێك كچ و مار بە یەكەوە نەبەستێتەوە، وەك ئەوەی پێشەكی نووسی كتێبەكە دەیڵێت! وێرای ئەمەش، دەكرێ ئاغا و پاشاكان لە گوندیش دابنیشن، هەر بۆ نموونە میر مستەفا بەگی باوكی میر محمەدی میری سۆران، لە گوندی ئاكۆیان و قەڵاتی ئاكۆیان دانیشتووە، بۆیە ئەمە نابێتە پاساو كە پادشاكان تەنها لە شاردا بن، بە تایبەتیش بۆ ڕۆژگارێك كە ڕەنگە، هەر شار نەبووبێتن. بێگومان ناوەڕۆكی چیرۆکەكە بە شێوەزاری ڕواندزییان نووسراوە، بەڵام چەندین وشە و دەستەواژە لە كتێبەكە هەن بە هەڵە نووسراون و ڕواندزییەكان بەو شێوەیە بەكاری ناهێنن وەك :
( بخۆی، وكی جارا، وێ، ئجە، بریند، ئێروكانە، گومبە، فیكر) ئەمانە و گەلێكی دیكەش. ڕواندزییەكان هەرگیز ناڵێن ئێروكانە، كە ئەمە لە شێوەزاری هەولێریان هەیە، بەڵكو دەڵێن ( لێروكانە) هاوكات وشەی (بخۆی) كە بە مانای خۆی دێت (بە خۆی) ە، واتا كەسەكە خۆی. وشەی (وكی جار) (وەكی جارا)یە، (بریند) نییە و (برندە) (ئجە) نییە و (ئێجە)یە ! ئەم وشانە لە شێوەزاری ڕواندزێ كە شێوەزارێكی تایبەتە، خاسیەتی زمانەوانی و ناوچەیی خۆیان هەیە و هەر ئەمەشە بنزار و شێوەزار، لە زمان جیا دەكاتەوە. كاتێ زمانی ناوچەیەك لە میانەی نووسینی كتێبێكدا دەكرێتە زمانی گێڕانەوە، ئەوا دەبێ خاسیەتە زمانی و جوگرافییەكانی ناوچەكەی هەبێت، دەنا لە شێوەزار لا دەدات. بۆیە ئەم وشانە لە شێوەزاری ڕواندزێ دوورن و تایبەتمەندی زمانی ناوچەكانی دیكەیان هەیە، لە كاتێكدا نووسەر خۆی دەڵێت گێڕانەوەكە بە شێوەزاری ڕواندزێیە! جگە لەمانەش هەندێك وشەی دیكە لە ڕووی ماناوە لە كتێبەكە بە هەڵە بەكار هاتوون وەك :
( بە پەلوكە هاتۆ) وشەی پەلوكە لێرەدا، بە مانای بە پەلە و بەخێرایی دێت، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڵەیە، ئەوەی هەیە( بەتالووكە)یە كە ڕواندزییەكان بۆ خێرایی و پەلە پەلكردن بەكاری دێنن، پەلوكە زۆرتر بە پارچە داری بچووك بچووك دەڵێن. هەروەها ڕواندزییەكان (جادووكەر) بەكار ناهێنن بەڵكو (سیحرباز) بەكاردێنن، بەهەمان شێوە ناڵێن (لە پاش پشتێ خۆ سواركرد) بەڵكو دەڵێن (لە پشتە من سوار بە یان لە پشتە خۆم سوار كرد) ڕواندزییەكان (داپیر) بەكار ناهێنن بەڵكو (نەن) بەكار دەهێننن! داپیر، وشەیەكی شێوەزاری نییە، بەڵكو گشتییە و دەكرێ لە هەموو ناوچەیەك بەكار بێت. ڕواندزییەكان وشەی (دارستان) بەكار ناهێنن بەڵكو (لێڕ )بەكار دێنن، دیسانەوە دەربڕینی (خەوی لێ هەرما) كە مەبەست لێی خەو زڕانە، هەڵەیە، چونكە (هەڕما)یە نەك (هەرما). لە چیرۆکەكەدا دوو كارەكتەری ژن بە ناوی (ئەزراقی جادوو) لەگەڵ (دایكە سیمرخ هەن) بەڵام ئەزراقی جادوو، ناوێكی نامۆ و تاڕادەیەك بێ واتایە و نازانم مەبەست لەو ناوە چییە و چۆن نەنی نووسەری كتێبەكە، ئەم وشەی نامۆیەی بەكار هێناوە، بە تایبەتیش كە نەوەكانی پێشوو زۆر بە ڕوونی قسەیان كردووەو ناوی شاتەكانیان هێناوە؟ جگە لەمەش ئەم ناوە نامۆیە، لە چیرۆکی میللی و ئەفسانەیی ناوچەی ڕواندز،گومانم هەیە بوونی هەبێت، چونكە ناوەكە سەیرو نامۆیە. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، كۆكردنەوە و ئامادەكردن و نووسینەوەی چیرۆکەكە، گرنگە و كارێكی پێویست و مایەی دەستخۆشییە لە نووسەر، بۆ ئەوەی چیرۆکە میللی و فۆلكلۆرییەكانی ئەدەبی سەر زارەكی ئێمە و بە تایبەتیش ناوچەی ڕواندز نەفەوتێت، چونكە ئەمانە سەرمایەی فەرهەنگی گەورەنە و دەلالەت لە مێژووی دێرین و هەبووی نەتەوەیەك و كولتوور و فەرهەنگەكەی دەكەن. دەكەن.
پەراوێز: ناوی كتێب : شامارێ پەریا، كۆكردنەوە و نووسینەوە: یاسین برایم، بڵاوكراوەی: ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب _ ڕواندز، ساڵی چاپ _ 2025.