نووسینی ئەدەبی؛ مانیفێستی ڕۆح و ئاوێنەی مرۆڤایەتی

بەهادین جەلال مستەفا
نووسینی ئەدەبی تەنیا ڕیزکردنی وشە و دروستکردنی ڕستە نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزی داهێنانە کە تێیدا نووسەر هەوڵ دەدات جیهان لە ڕێگەی خەیاڵ و هەست و زمانەوە سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە. ئەگەر زانست مێشکمان بێت، ئەوا ئەدەب دڵ و ویژدانی مرۆڤایەتییە، نووسینی ئەدەبی ئەو پردە تاقانەیە کە جیهانی ناوەوەی نووسەر بە جیهانی دەرەوە دەبەستێتەوە.
نووسینی ئەدەبی چییە؟ نووسینی ئەدەبی (وەک شیعر، چیرۆک، ڕۆمان، تێکستی شانۆیی) جیاوازە لە نووسینی ڕۆژنامەوانی یان زانستی، لەم جۆرە نووسینەدا، “زمان” تەنها ئامرازێک نییە بۆ گەیاندنی زانیاری، بەڵکو خۆی دەبێتە ئامانج، لێرەدا جوانیی دەربڕین، قووڵیی مانا و، بەکارهێنانی وێنەی شیعری و مێتافۆر (خوازە) بایەخی سەرەکییان هەیە، نووسەری ئەدەبی هەوڵ نادات ڕاستییەکان وەک خۆیان بگوازێتەوە، بەڵکو دەیەوێت “ڕاستییەکی قووڵتر” لە پشت پەردەی ڕووداوەکانەوە نیشان بدات.
ئەگەر باسی سوودەكانی نووسینی ئەدەبی بكەین دەتوانین بڵێین كە نووسین ڕێگەیەکە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە ناخی خۆی تێبگات، زۆر کات ئێمە هەستگەلێکمان هەیە کە ناتوانین بە قسەکردن دەریانببڕین، بەڵام نووسین دەبێتە دەرفەتێک بۆ گەڕان لە ناو تاریکاییەکانی ڕۆح و دۆزینەوەی ئەو وشانەی کە گوزارشت لە ئازار، خۆشی و ترسەکانمان دەکەن؛ هەروەها ئەدەب فێرمان دەکات چۆن لە ناخی کەسێکی دیكە بگەین. کاتێک ڕۆمانێک دەخوێنیتەوە یان دەینووسیت، تۆ دەچیتە ناو ژیانی کەسایەتییەک کە ڕەنگە لە وڵاتێکی دیكە، ئایینێکی دیكە یان سەردەمێکی دیكە بێت. ئەمە وادەکات مرۆڤ لە خۆپەرستی دووربکەوێتەوە و زیاتر هەست بە ئازاری ئەوانی تر بکات. هاوكات زمان بەبێ ئەدەب وشک دەبێت و دەمرێت، نووسەران پارێزەری ڕەسەنایەتیی زمانن. ئەوان وشەی نوێ دادەهێنن و وشە کۆنەکان لە فەوتان ڕزگار دەکەن. ئەدەبی هەر نەتەوەیەک ناسنامەی ئەو نەتەوەیەیە بۆ مێژوو. خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە زۆرێک لە پزیشکانی دەروونی، نووسین وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی بەکار دەهێنن، کاتێک مرۆڤ ئازارەکانی دەگۆڕێت بۆ تێکستێکی ئەدەبی، وەک ئەوە وایە بەشێک لە قورسایی ئەو ئازارە لەسەر شانی خۆی دابماڵێت. هەروەها ئەدەب هەمیشە چەکێکی بەهێز بووە دژی ستەمکاری، نووسەران لە ڕێگەی چیرۆک و شیعرەکانیانەوە تیشک دەخەنە سەر نادادییەکانی کۆمەڵگە و هانی خەڵک دەدەن بۆ بیرکردنەوەی ئازاد و گۆڕانکاری. بۆ تێگەیشتن لە پیرۆزی و سەختیی ئەم کارە، سەرنج دەدەینە دیدگای هەندێک لە گەورە نووسەرانی مێژوو:
ئێرنست هەمینگوای دەڵێت: “نووسین هیچ نییە، تەنها ئەوەیە کە لە بەردەم ئامێری نووسینەکەدا دادەنیشیت و خوێن لە جەستەت دەچۆڕێت.” مەبەستی ئەوەیە نووسینی ڕاستەقینە لە قووڵایی ئازار و ئەزموونی ڕاستەقینەی مرۆوەوە دێت. بەڵام فرانتس کافکا پێی وایە كە “کتێب دەبێت ئەو تەورە بێت کە دەریای بەستووی ناوەوەمان تێک دەشکێنێت.” هەرچی کافکایە لەو باوەڕەدایە كە ئەدەب بۆ کات بەسەربردن نییە، بەڵکو بۆ ڕاچڵەکاندنی مرۆڤە لە خەو. دواجار گابریل گارسیا مارکێز دەڵێت: “من دەنووسم بۆ ئەوەی هاوڕێکانم زیاتر خۆشیان بوێم.” ئەم وتەیە ئاماژەیە بۆ لایەنە مرۆیی و سۆزدارییەکەی نووسین و گەڕان بەدوای پەیوەندی لەگەڵ ئەوانی دی. سەرەنجام نووسینی ئەدەبی تەنیا پیشە نییە، بەڵکو شێوازێکی ژیانە. ئەو کەسەی دەنووسێت، تەنها یەک جار ناژی، بەڵکو بە قەد ژمارەی ئەو کەسایەتییانەی دەیانخوڵقێنێت، تەمەنی درێژ دەبێتەوە، ئەدەب ڕێگەیەکە بۆ ئەوەی مرۆڤ لەناو زەمەندا نەمێنێتەوە و دەنگی خۆی بگەیەنێتە نەوەکانی داهاتوو، وەکچۆن “گی دی مۆپاسان” دەڵێت: “وشەکان هەندێک جار دەتوانن لە گوللە بەهێزتر بن”، نووسینی ئەدەبیش ئەو هێزە بێدەنگەیە کە جیهان دەگۆڕێت بەبێ ئەوەی خوێنی تێدا بڕژێت.