سهههند كۆیی
لە نێوان جەنجاڵی تەلارە بەرزەکان و ژاوەژاوی بێبڕانەوەی ئۆتۆمبێلەکاندا، جیهانێکی تر هەناسە دەدات کە پڕە لە “دەقە نەخوێندراوەکان”. ئەگەر کتێبخانەکان جێگەی کۆکردنەوەی عەقڵی نووسەران بن، ئەوا پیادەڕەوی شەقامەکان “کتێبخانەیەکی کراوەن” کە تێیدا چیرۆکی هەزاران مرۆڤ بەبێ مەرەبەک و کاغەز دەنووسرێنەوە. “ئەدەبیاتی شەقام” چیتر تەنیا چەند وشەیەکی سەر دیوارەکان نین، بەڵکو بوونەتە گوزارشتێکی قووڵ لە ململانێی نێوان “هەبوون” و “فەنابوون”. ئایا ئەم حیکایەتانەی لەنێو ڕێڕەوە گشتییەکاندا دەگوزەرێن، نیشانەی ڕاستەقینەی کلتووری نەتەوەیەکن کە لەناو لاپەڕەی کتێبە فەرمییەکاندا جێیان نەبووەتەوە، یان تەنیا هاوارێکی پچڕپچڕن لەناو دەریایەکی بێدەنگدا؟ بۆ تێگەیشتن لەم ئەدەبیاتە “پەراوێزخراوە”، پێویستە لە هۆڵە ساردەکانی ڕۆشنبیری بێینە دەرەوە و گوێ لەو چرپە و هاوارانە بگرین کە لە پشت عەرەبانە و سەکۆکانی شەقامەوە دەبیسترێن.
لە پشتی دووکەڵی جگەرەکەی مام ئەحمەدەوە؛ حیکایەتی خەونە قوربانییەکان
لە هەر بستێکی ئەم شارەدا، کەسایەتییەک هەیە کە دەکرێت ببێتە پاڵەوانی ڕۆمانێکی جیهانی، بەڵام ژیان دەرفەتی ئەوەی پێ نەداون ببنە “پاڵەوانی سەر کاغەز”. “مام ئەحمەد، کە زیاتر لە چل ساڵە لە سوچی شەقامێکی کۆندا لهسهر مێزێكی بچوکدا خەریکی فرۆشتنی چای گەرم و قاوەیه؛ لە پاڵ ئەمانەشدا هەندێک وردەواڵە و شتی منداڵانەی داناوە.” وەک “ئەرشیفێکی نەنوسراو” دەردەکەوێت. ئەو بە دەم کێشانی جگەرەکەیەوە دەڵێت: ئەو چیرۆکانەی من لێرە خوێندووەتەوە کە لە هیچ کتێبخانەیەکدا نین، بینەرێکی هەمیشەیی ئەو واقیعە بووم کە چۆن مرۆڤەکان لێرە پیر دەبن و بە چ ئازارێک خەونەکانیان دەکەنە قوربانی پاروە نانێک. هەر ڕێبوارێک کە لە بەردەمم تێدەپەڕێت، کتێبێکی داخراوە؛ یەکێکیان برینی جەنگی پێوەیە و ئەوی تریان خەمی کچەکەیەتی کە ناتوانێت بۆی بخوێنێت. ئەدەبیات لای من ئەو خەمە گەورەکانەیە کە لە چاوی خەڵکدا دەیانخوێنمەوە، نەک ئەو وشانەی لەسەر مێزە پاکەکان دەنووسرێن.” لێرەدا مەترسییەکە ئەوەیە کە مێژووی ڕاستەقینەی گەلێک تەنیا لەناو لاپەڕە فەرمییەکاندا بمێنێتەوە و ئەم “داستانە زیندووە”ی شەقام بەرەو فەنابوون بچێت.
فەرهەنگی ڕاستەقینەی خەڵک؛ سیمای شار وەک سەکۆی ئازادی
دیوارەکانی شار لای زۆر کەس تەنیا کەرەستەی بیناسازین، بەڵام بۆ نەوەی نوێ و “کۆچەرییە فیکرییەکان”، سپێدەری گەورەی ئەدەبیات و ناڕەزایەتین. ئەو نووسینە خێرا و شێواوانەی لەسەریان دەبینرێن، لە ناوی ئەویندارێکی دڵشکاوەوە بگرە تا دروشمێکی سیاسیی توند، هەموویان پارچەیەک لەو ئەدەبیاتە ڕاستەقینەیەن کە سانسۆر نایانگرێتەوە. كاردۆست سهلام، هونەرمەند و لێکۆڵەری کلتووری، لەمبارەیەوە دەڵێت: “گرافیتی و نووسینی سەر دیوار، زمانێکی جیهانییە کە تێیدا ‘شەقام’ قسە دەکات. ئەمە فەرهەنگی ڕاستەقینەی خەڵکە، چونکە لێرەدا سیمای شار دەبنە “سەکۆ” بۆ ئەو دەنگانەی لە میدیا و کتێبەکاندا بێدەنگ کراون. کاتێک گەنجێک بە ڕەنگێکی سوور لەسەر ڕووبەرێکی کۆنکرێتی دەنووسێت ‘من هەناسەم سوارە’، ئەمە لە هەر شیعرێکی کلاسیکی قووڵترە، چونکە ئەمە دەقی واقیعە نەک خەیاڵ.
سۆسیۆلۆژیای شەقام؛ کڕۆکی شوناس لە دەوری کۆڵانەکاندا
شەقام تاقیگەیەکی گەورەی ‘داستانی خۆڕاگرییە’. فرۆشیارێکی گەڕۆک کە لەژێر گەرمای سووتێنەری هاویندا سەرقاڵی هاوارکردنە بۆ کاڵاکانی، تەنیا سەودای کاسبی ناکات، بەڵکو خەریکی تۆمارکردنی نەخشەیەکی کەم وێنەیە لەسەر مانەوە. د. شهماڵ حهسهن، پسپۆڕی سۆسیۆلۆژیا، شیکردنەوەیەکی جیاواز بۆ ئەم دیاردەیە دەکات و دەڵێت: ‘ئێمە پێویستە پێناسەی خۆمان بۆ مەعریفە نوێ بکەینەوە؛ چونکە هزر تەنیا لەناو تێزەکانی کانت و هیگڵدا کورت نابێتەوە. ئەو گفتوگۆیانەی لە دەوری کۆڵانێک یان لەسەر مێزی چایخانەیەکی میللی دەگوزەرێن، کڕۆکی شوناسی ئێمەن. لێرەدا مرۆڤ بەبێ دەمامک قسە دەکات. کاتێک کرێکارێک باس لە زوڵمی خاوەنکارەکەی دەکات، ئەو خەریکی بەرهەمهێنانی ‘دەقێکی تراژیدییە’ کە هیچ دەرهێنەرێک ناتوانێت وەک خۆی نیشانی بدات. بەڵام کێشەکە ئەوەیە سیستەمی ڕۆشنبیریی ئێمە هێشتا بە چاوێکی کەم سەیری ئەم فەزا میللییانە دەکات.”
ڕوکاری بازرگانی و ناوەڕۆکی ئەدەبی؛ ململانێی مانەوە لە شەقامدا
لایەنی دارایی و کۆمەڵایەتیی ئەم چیرۆکانە زۆرجار لەگەڵ واقیعی بازاڕدا تەبا نین. مام زاهیر سهعید، کە تەمەنێکی لە پشت مێزی چایخانە کۆنەکەیدا بەڕێ کردووە، بە هەناسەیەکی ساردەوە دەڵێت: لێرە خەڵک دێن بۆ ئەوەی خەمەکانیان بڕێژن. من ڕۆژانە گوێ لە سەدان چیرۆک دەگرم کە دەکرێت ببنە باشترین فیلم. بەڵام کێشەکە ئەوەیە کۆمەڵگە تەنیا ڕوکاری مرۆڤەکان دەبینێت. حکومەت باج لە ئێمە وەردەگرێت وەک ئەوەی شوێنێکی بازرگانی بین، بەڵام نازانن ئێرە ‘نەخۆشخانەیەکی دەروونی و ناوەندێکی ئەدەبییە’ بۆ ئەو کەسانەی هیچ پەناگەیەکی تریان نییە. ئەگەر ئەم شوێنانە نەمێنن، بەشێکی گەورەی یادەوەریی ئەم شارە دەسڕێتەوە.”
کەنارە بێدەنگەکانی شار؛ ئەو شوێنەی چیرۆکە زارەکییەکانی تێدا دەمرێت
هەندێک جار تەکنەلۆژیا و سۆشیاڵ میدیا دەبنە ڕێگر لەبەردەم ئەو دیالۆگە ڕاستەوخۆیەی کە شەقام لەسەری بونیاد نراوە. م. ههوار موحسین، نووسەر و مامۆستای زانکۆ، ئاماژە بەوە دەکات کە: “ئێستا گەنجان لەبری ئەوەی “لەناو کەنارە بێدەنگەکانی شاردا” گوێ لە حیکایەتی پیرەمێردەکان بگرن، نوقمی ناو شاشەکانن. ئەمە جۆرێکە لە ‘نامۆبوونی کلتووری’. ئێمە خەریکە ئەو توانایەمان لەدەست دەدەین کە ‘چیرۆکە زارەکییەکان’ بپارێزین. ئەدەبیاتی شەقام پێویستی بە ‘بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ’ و ‘وردبوونەوە لە نیگاکان’ هەیە، نەک لایک و کۆمێنتی سارد. ئەگەر بەم شێوەیە بەردەوام بین، نەوەی داهاتوو هیچ یادەوەرییەکی ڕاستەقینەی لەگەڵ شەقامەکانی شاردا نابێت.”
نیشانە چیرۆکئامێزەکان؛ ئەو ئەدەبیاتەی تەنیا بە چاو دەخوێنرێتەوە
لە گۆشەیەکی تری شەقامەکاندا، جۆرێک لە ئەدەبیاتی “نیشانەیی” هەیە کە پێویستی بە وشە نییە. دییه طه، توێژەری دەروونی، ئاماژە بەوە دەکات کە شەقام پڕە لە “هێمای چیرۆکئامێز”. ئەو دەڵێت: “سەیری ئەو دەستگێڕە بکە کە بە عەرەبانەیەکی شڕەوە کتێب یان شتی وردەواڵە دەفرۆشێت؛ جۆری ڕیزکردنی کاڵاکانی، ئەو مۆسیقایەی لێی دەدات، یان تەنانەت ئەو ڕەنگە پیرەی لە عەرەبانەکەی داوە، هەمووی گوزارشتن لە ‘ناوەخنێکی ئەدەبی’. ئەمە ئەدەبیاتی بەرکەوتنە. کاتێک مرۆڤێک لەسەر شەقام دەبینیت کە بە تەنیا قسە دەکات، ئەو خەریکی نووسینەوەی مۆنۆلۆگێکی ناوەکییە کە هیچ شانۆنامەنووسێک ناتوانێت بەو قووڵاییە دایبڕێژێت. کێشەی ئێمە ئەوەیە تەنیا سەیری ‘ڕووی دەق’ دەکەین و لە ‘ناوەڕۆکی مرۆڤ’ ناگەین.” ئەمە ئەو فەزا فراوانەیە کە پێویستە ئەدیبان تێیدا بگەڕێن بۆ دۆزینەوەی مانا ڕاستەقینەکانی ژیان، نەک تەنیا پەنا بردن بۆ خەیاڵە ساردەکان.
ئەدەبیاتی گۆڕانکاری؛ کاتێک بیرەوەری پیرەمێردەکان دەبێتە مێژوو
“شانۆی کراوە” شوێنی کۆبوونەوەی ئەو کەسانەیە کە لە ماڵەکانیاندا جێگەیان نابێتەوە، یان ئەوانەی “تەنیاییەکی قەرەباڵغ” هەڵدەبژێرن. سۆران عومهر، چالاکوانی مەدەنی، باس لەوە دەکات کە شەقام بووەتە پەناگەیەک بۆ “ئەدەبیاتی نامۆبوون”. ئەو دەڵێت: “زۆرێک لەو پیرەمێرد و گەنجانەی لێرە دەبینرێن، هاتوون بۆ ئەوەی لەناو جەنجاڵیدا خۆیان بدۆزنەوە. ئەمانە کۆچەرییەکی فیکرین، لە مێزێک بۆ مێزێکی تر، لە سوچی شەقامێک بۆ سوچی شەقامێکی تر چیرۆکەکانیان دەگوازنەوە. کاتێک گوێ لە پیاوێکی پیر دەگریت کە باس لە سەردەمی لاوی خۆی دەکات، تۆ تەنیا گوێت لە بیرەوەری نییە، بەڵکو گوێت لە ‘ئەدەبیاتی گۆڕانکارییە’. ئەم فەزا گشتییە تاقە شوێنە کە تێیدا جیاوازییە چینایەتییەکان دەتوێنەوە و هەمووان دەبنە یەک دەقی هاوبەش. لێرەدا، هەژار و دەوڵەمەند، خوێندەوار و نەخوێندەوار، هەموویان پێکەوە ‘سیمفۆنیایەکی پڕ لە جووڵە’ دەژەنن کە کەس ناتوانێت کۆنترۆڵی بکات.
نیشانناسیی هەنگاو؛ شار وەک بەرهەمهێنەری گوزارشتی ڕاستەقینە
کاتێک سەیری ئەو کەنارانە دەکەیت، دەبینیت هەر هەنگاوێک ‘ئیقاعێکی’ هەیە؛ هەنگاوی گەنجێکی بێکار خاوە و پڕە لە ‘پەراوێزی خەمۆکی’، بەڵام هەنگاوی بازرگانێک خێرا و پڕە لە ‘گرێی بەرژەوەندی’. لێرەدا پێویستە تێبگەین کە داهێنان تەنیا تابلۆیەکی تەواوکراو نییە، بەڵکو ‘پڕۆسە’یەکی بەردەوامە کە هەموو چرکەیەک لەناو ئەو هەڵایەدا لەدایک دەبێت و دەمرێت، بێ ئەوەی هیچ کامێرا و پێنووسێک هەبێت بۆ وێناکردنیان. د. وهفا جهوههر. “مامۆستای زانکۆ و پسپۆڕ لە ئەنترۆپۆلۆژیای کلتووری”، لەم سۆنگەیەوە ئاماژە بەوە دەکات کە، ئەم هەنگاوانە تەنیا گواستنەوەیەکی جەستەیی نین، بەڵکو جۆرێک لە ‘دەقی زیندوون’ کە شار بەرهەمی دەهێنێت؛ هەر جووڵەیەک لێرەدا واژۆیەکە لەسەر شوناسی مرۆڤەکان، کە پێویستی بە وردبوونەوەیەکی سۆسیۆلۆژی هەیە بۆ خوێندنەوەیان.” گوزارشتی ڕاستەقینە ئەوەیە کە لەناو ئەم ‘هەنگاوە خۆرسکانەدا’ دەیناسینەوە، نەک ئەو تێکستە دەستکاریکراوانەی لە ژووری داخراودا دەنووسرێن. ئەم گۆشەنیگایە وادەکات تێبگەین کە ئەم ڕووبەرە پانتاییەکی هێماییە؛ کاتێک مرۆڤێک بە بێدەنگی لە گۆشەیەکی ئەم جەنجاڵییەدا دادەنیشێت، ئەو سەرقاڵی تۆمارکردنی ‘شیعرێکی بێدەنگە’ کە تەنیا ئەوانە دەیخوێننەوە کە چاویان لەسەر “ڕەهەندە پەنهانەکانی مرۆڤە” نەک ڕووکاری شار.
پردی نێوان ڕۆشنبیر و جەماوەر؛ کۆڕبەندی شەقام وەک چارەسەر
لەم ڕوانگەیەوە دەگەینە ئەو باوەڕەی کە ئەدەبیاتی شەقام” تاقیگەیەکی کۆمەڵناسی و فەرهەنگیی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی مۆدێرنیتە و ڕەسەنایەتی شار. ئەگەرچی تێبینییەکان لەسەر فەرامۆشکردنی ئەم بوارە جێی سەرنجن، بەڵام شەقامەکان توانیویانە کایەیەکی ئازاد و بێدەمامک بۆ گوزارشتکردن فەراهەم بکەن. بەردەوامیی ئەم چیرۆکانە گرێدراوی ئەوەیە کە ئایا نووسەران و ناوەندە فەرمییەکان دەتوانن لەژێر گوشاری “ئەدەبیاتی ڕووکەش” و کایە بازرگانییەکان خۆڕاگر بن و جەوهەری زانین و ژیان لە “پەناگە فیکرییەکانی شەقام” بدۆزنەوە؟ بۆ پاراستنی ئەم بنەما مەعریفییە و گۆڕینی ئەم حەزە ڕووکەشییانە بۆ سیستمێکی فیکریی جێگیر، پێویستە دامەزراوە کلتوورییەکان چەند هەنگاوێکی کرداری بگرنە بەر؛ وەک بونیادنانی “ئەرشیفی زارەکی” بۆ پاراستنی حیکایەتە فەرامۆشکراوەکان، گۆڕینی دیوارەکان بۆ گەلەرییەکی “گرافیتی” کراوە کە تێیدا ئازارەکانی خەڵک دەبنە دەق و سازدانی “کۆڕبەندی شەقام” بۆ هاندانی دیالۆگی ڕاستەوخۆ لە نێوان ڕۆشنبیر و جەماوەردا. لە دەرەنجامدا، بەرپرسیارێتیی هەمووانە کە پاڵپشتیی ئەم “کانگا هۆشیارییانە” بکەن، تاوەکو کتێب و کلتوور تەنیا لەناو بەرگەکاندا نەمێننەوە، بەڵکو ببنە داینەمۆی ڕاستەقینەی هزر و شار لە چەقبەستووییەکی هەمیشەیی ڕزگار بکەن و ئەو چیرۆکانەی کەس نەینووسینەتەوە، لایەنی کەم لەناو ویژدانی گشتیدا بە زیندوویی بمێننەوە.
