سۆناتا سابوونچی*
مامۆستایەتی هەمیشە وەک یەکێک لە پیرۆزترین و گرنگترین پیشەکانی کۆمەڵگا سەیر کراوە. پیشەیەک کە پێویستە لەسەر ڕێزلێنان، متمانە و بایەخدان بنیات بنرێت، چونکە مامۆستا تەنها وانەبێژێک نییە، بەڵکو بەشێکی سەرەکیی بنیاتنانی هۆشیاری، ڕەوشتی مرۆڤ و داهاتووی نەوەکانە. بەڵام لە ڕاستیدا، بۆ زۆرێک لە مامۆستایانی کوردستان، ئەم پیشەیە وەک پێویست نەماوە. لە پشت دەرگای پۆلەکان، ژیانێکی کاریی پڕ لە فشار، متمانەی کەم، چاودێریی بەردەوام و داواکاریی زۆر بێ ئەوەی پشتگیریی پێویست بوونی هەبێت، بووەتە بەشێک لە ڕۆژانەی زۆرێک لە مامۆستایان.
کێشەکە تەنها لە کاری زۆردا نییە؛ بەڵکو لەو هەستەدایە کە مامۆستا لەناو سیستەمێکدا کار دەکات کە داوای زۆری لێ دەکات، بەڵام متمانەی تەواوی پێ ناکات. لە زۆر قوتابخانەدا، مامۆستا هەڵدەبژێردرێت بۆ ئەوەی پۆلێک بەڕێوە ببات و خوێندنی قوتابیان ئاراستە بکات، بەڵام کاتێک دەست بە کار دەکات، سنوورێکی زۆر توند دەخرێتە دەوروبەری. چۆنیەتیی پێشکەشکردنی وانە، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ قوتابییەکان، ڕێگای قسەکردن، تەنانەت هەندێکجار شێوازی وەڵامدانەوەش بۆی دیاری دەکرێت. لەم بارودۆخەدا، مامۆستا هەست دەکات بۆ کاری مامۆستایەتی دامەزراوە، بەڵام وەک مامۆستایەکی پێگەیشتوو مامەڵەی لەگەڵدا ناکرێت. لێرەدا پرسیارێکی گرنگ سەرهەڵدەدات: ئەگەر متمانە بە توانای مامۆستا نییە ئەگەر قوتابخانەیەک متمانەی بە مامۆستاکانی نییە، بۆچی لە سەرەتاوە دایان دەمەزرێنن؟
یەکێک لەو بابەتانەی زیاترین کاریگەریی لەسەر مامۆستایان هەیە، شێوازی چاودێریکردنی ناو پۆلە. چاودێری، ئەگەر بە شێوەیەکی دروست و پیشەیی ئەنجام بدرێت، دەتوانێت ئامرازێکی باش بێت بۆ پەرەپێدان و باشترکردنی ئاستی فێرکردن. بەڵام کاتێک ئەم پرۆسەیە لە سنووری سروشتی خۆی دەرچوو و بوو بە دیاردەیەکی هەفتانە و بەردەوام، ئەوسا کاریگەرییەکەی تەنها لەسەر کارنامەی مامۆستا نامێنێت، بەڵکو دەگاتە ناو دڵ و دەروونی. لە هەندێک قوتابخانەدا، چاودێری چیتر شتێکی نادەر و ئەکادیمی نییە؛ بووەتە بەشێکی هەموو هەفتەیی ژیانی پۆل. هەموو هەفتەیەک مامۆستا لەژێر چاودێرییە، هەموو هەفتەیەک هەستی ئەوەی پێدەکرێت کە لە تاقیکردنەوەدایە.
ئەوەی ئەم بارە قورستر دەکات، ئەوەیە کە قوتابییەکان هەموو ئەمانە دەبینن. قوتابی زۆر زوو تێدەگات کە لە ناو پۆلەکەدا شتێک لە ئارادایە. دەبینێت بەڕێوەبەر یان سەرپەرشت دێتە ژوورەوە، دەبینێت چاودێری لە مامۆستاکە دەکرێت و، بە شێوەیەکی ناراستەوخۆ تێدەگات کە مامۆستاکە لە ژێر هەڵسەنگاندندایە. بە تێپەڕبوونی کات، ئەوە تەنها کاریگەریی لەسەر مامۆستا نامێنێت، بەڵکو لە بیر و بۆچوونی قوتابیشدا شوێن دەکات. لەم سەردەمەدا، کە بەداخەوە نرخ و ڕێزی مامۆستا وەک پێشوو نەماوە، ئەم جۆرە مامەڵەیە دەتوانێت هێزی مامۆستا لەبەردەم قوتابییان لاوازتر بکات. قوتابی هەست دەکات دەسەڵاتی سەرەکی لە دەستی مامۆستا نییە، بەڵکو لە دەستی ئەو کەسەدایە کە دێتە ناو پۆل و دەچێتە دەرەوە. بەو شێوەیە، هاوسەنگیی پۆلەکە بە هێواشی تێک دەچێت.
لە کاتی دووبارەبوونی ئەم دۆخەدا، پۆل بۆ مامۆستا چیتر ئەو شوێنە نامێنێت کە هەستی ئارامی و تایبەتمەندیی تێدا بکات. بەڵکو دەبێتە شوێنێک کە بەردەوام لێی دەڕوانرێت، پشکنینی بۆ دەکرێت و، هەموو هەنگاوێکی ژێر چاوە. ئەمە هەستی تایبەتمەندی لە مامۆستا دەسێنێتەوە و بە تێپەڕینی کات، هێزی حوزووری لە ناو پۆلدا کەم دەکات. ئەو کاتەش کە قوتابی ئەم لاوازییە هەست پێ بکات، هەندێکیان دەستنیشانێکی تر بۆ مامۆستا دروست دەکەن؛ هەندێکجار بە شێوازی قسەکردن، هەندێکجار بە شێوازی هەڵسوکەوت و، هەندێکجاریش بە شێوازی بێڕێزیی ئاشکرا، بە تایبەتی کاتێک بەڕێوەبەر دەچێتە ناو پۆل یان کێشەیەک ڕوودەدات. ئەگەر لەگەڵ ئەمەدا ڕێوشوێنی دیار و جددی بۆ سزای هەڵەی قوتابی نەبێت، ئەوا بارودۆخەکە قورستر دەبێت. چونکە لە کۆتاییدا، مامۆستا هەست دەکات لە کاتی پێویستدا هیچ پشتێوانییەکی ڕاستەقینەی بۆ نییە.
کاریگەریی ئەم جۆرە ژینگەیە لەسەر تەندروستیی دەروونیی مامۆستا شتێکی بچووک نییە. چاودێریی بەردەوام، ئەگەر لەگەڵ تێگەیشتن و پشتگیری نەبێت، دەتوانێت بواری نیگەرانی، فشار و دوودڵی بخولقێنێت. مامۆستا دەست دەکات بە بیرکردنەوەی زۆر لە هەر وشەیەک، هەر بڕیارێک، هەر جووڵەیەک. لەبری ئەوەی وانە بڵێت بە سروشتی و بە ئارامی، هەست دەکات دەبێت بە ترسەوە کار بکات. لەبری ئەوەی سەرجەمی سەرنجی لەسەر قوتابی و فێرکردن بێت، بەشێک لە هۆشی هەمیشە لەسەر ئەوەیە کە چۆن لێی دەڕوانرێت و چۆن هەڵدەسەنگێندرێت. بە شێوەیەکی هێواش، ئەم بارە دەبێتە هۆی ماندووبوونی دەروونی، سووتان و لادانی متمانەبەخۆ. مامۆستایەک دەتوانێت ساڵی خوێندن بە هیوایەکی زۆر و متمانە بە خۆ دەست پێ بکات، بەڵام دواتر، تەنها بەهۆی ئەو فشارە بەردەوامەی دەوروبەری، هەردووکی لەدەست بدات.
لە هەمان کاتدا، داواکارییەکان لە مامۆستا زۆر بەرزن. پێویستە وانەی باش پێشکەش بکات، ڕەفتاری قوتابی ڕێک بخات، ئاستی خوێندن بپارێزێت، دایک و باوک ڕازی بكرێت، کاغەزکاری و ئەرکی بەڕێوەبەرایەتی تەواو بکات و، لە هەموو ئەمانەشدا هێمنی و ئارامشی خۆی بپارێزێت. ئەم چاوەڕوانیانە بەخۆیان گرنگن، بەڵام کاتێک پێکەوە دێن لەگەڵ متمانەی کەم و پشتگیریی لاواز، ئەوسا فشارەکە لە ئاستی تەندروست دەردەچێت و دەبێتە بارێکی ناساغ. قوتابخانەکان داوای ئاستێکی بەرز دەکەن، بەڵام زۆرجار ئەو ژینگەیە دروست ناکەن کە مامۆستا بتوانێت تێیدا بەهێز بێت.
بابەتی مووچەش لێرەدا گرنگە. کێشەکە تەنها پارە نییە؛ بەڵکو ئەو پەیامەیەیە کە لەپشت پارەکەوەیە. کاتێک مامۆستا داوای لێدەکرێت ئەم هەموو بەرپرسیارییە هەڵبگرێت، لەگەڵ ئەو هەموو فشارە دەروونی و سەرنجی بەردەوامەدا، بەڵام پاداشتێکی ماددیی گونجاوی پێ نادرێت، هەستی نرخی کەمبوون لە ناخیدا قووڵتر دەبێت. مامۆستا هەست دەکات زەحمەت و ماندووبوونی داوا دەکرێت، بەڵام بەهایەکی شیاوی پێ نادرێت.
لە لایەکی دیکەوە، لە هەندێک قوتابخانەدا بایەخدان بە وێنە، مارکێتینگ و دەرکەوتنی دەرەکی، بەهێزترە لە بایەخدان بە ژینگەی ناوخۆیی فێرکردن. ڕەنگە دامەزراوەیەک لە دەرەوە زۆر ڕێک و پێک و سەرکەوتوو دیاربێت، بەڵام لە ناوەوە مامۆستاکانی ماندوو، بێ پشتگیری و بەردەوام لەژێر فشار بن. گرنگیدان بە ناوبانگ و دەرکەوتن، لە بازاڕی پڕ لە پێشبڕکێدا شتێکی تێگەیشتووە؛ بەڵام ئەگەر ئەو گرنگییە لەسەر حیسابی متمانە بە مامۆستا، پەرەپێدانی پیشەیی و ئارامشی دەروونیی ئەو بێت، ئەوسا هاوسەنگی تێک دەچێت. هیچ قوتابخانەیەک ناتوانێت تەنها بە دەرکەوتنی جوان، کوالیتیی ڕاستەقینە بەردەوام بکات. بنەمای هەر قوتابخانەیەک مامۆستایەکانیەتی.
هەروەها شێوازی دامەزراندن و ئامادەکردنی مامۆستایان خۆی بەشێکە لە کێشەکە. زۆرجار مامۆستایان بەبێ ئامادەکاریی تەواو یان ڕاهێنانی پێویست دەخرێنە ناو ژینگەی کار و، دواتر لێیان داوا دەکرێت لە هەمان سەرەتاوەدا پێداویستییەکان بە شێوەیەکی تەواو جێبەجێ بکەن. لەبری ئەوەی کات و بواری گەشەپێدان، ڕێنمایی و بەهێزکردن پێ بدرێت، زوو دەخرێنە ژێر چاودێری و هەڵسەنگاندنی توند. ئەمە دادپەروەرانە نییە. چونکە گەشەپێدان کات دەوێت و، متمانە بە خۆش بە پشتگیری دروست دەبێت، نەک بە ترسی هەڵەکردن.
ئەم هەموو قسەیە بەو مانایە نییە کە پێویستە ئاستی داواکارییەکان دابەزێندرێت. بە پێچەوانەوە، ستانداردی بەرز گرنگە. بەڵام ستاندارد تەنها ئەو کاتە سوودبەخش دەبێت کە لە ژینگەیەکدا جێبەجێ بکرێت کە مامۆستا وەک پیشەکارێکی ڕێزلێگیراو سەیر بکرێت، چاودێری وەک ئامرازێکی پشتگیر هەڵسوکەوت لەگەڵدا بکرێت و، بەڕێوەبەرایەتی هێزی مامۆستا لەبەردەم قوتابییان بەهێز بکات، نەک بە نائاگایی لاوازی بکات. کوالیتیی خوێندن تەنها بە سیستەم و ڕێسا دروست نابێت؛ بەڵکو بەو بارودۆخە مرۆییەش دروست دەبێت کە مامۆستا تێیدا کار دەکات.
بۆ زۆرێک لە مامۆستایانی کوردستان، کێشەی سەرەکی نەبوونی دڵسۆزی نییە؛ بەڵکو ئەوەیە کە لەگەڵ هەموو دڵسۆزی و هەوڵدانەکانیاندا، لە ژینگەیەکدا کار دەکەن کە زیاتر لەوەی پێیان دەدات، داوایان لێدەکات. مامۆستایان پێویستیان بە کەمکردنەوەی بەرپرسیاری نییە؛ پێویستیان بە متمانەی زیاترە، بە پشتگیریی باشترە و، بە تێگەیشتنێکی قوڵتور هەیە بۆ ئەوەی فشارێکی بەردەوام چۆن دەتوانێت کاریگەری لەسەر متمانەبەخۆ، دەسەڵاتی ناو پۆل و، تەندروستیی دەروونی دروست بکات.
ئەگەر قوتابخانەکان بەڕاستی خوازیاری ئەنجامی باشترن، دەبێت لە هەموو شتێک پێشتر پێگەی مامۆستا بەهێز بکەن. نەک تەنها بە قسە، بەڵکو بە کردار. چونکە کوالیتیی بەردەوامی خوێندن نە بە چاودێریی زۆرەوە دروست دەبێت، نە بە مارکێتینگی باش. بەڵکو بە مامۆستایەکی توانا دروست دەبێت کە هەست بە ئامادەبوون، ڕێزلێنان و متمانەپێکردن بکات بۆ ئەو کارەی بۆی هەڵبژێردراوە.
ئەم وتارە ڕەنگدانەوەی تێبینی و تێڕوانینی کەسیی مامۆستایانی قوتابخانە جیاوازەکانە.
* قوتابیی ماستەر لە زانکۆی کوردستان