حەسەن حەمەد ئاندێکی
مێژوو هەمیشە بە سەرکەوتنە گەورەکان نانووسرێت؛ هەندێک جار، پەڕەیەکی ناتەواو یان ڕێککەوتنێکی جێبەجێنەکراویش دەتوانێت ئاڕاستەی مێژووی نەتەوەیەک بگۆڕێت. پەیماننامەی سیڤەر، کە لە ١٠ـی ئابی ١٩٢٠ دوای کۆتاییهاتنی یەکەم جەنگی جیهانی واژۆ کرا، یەکێک لەو بەڵگەنامانەیە. هەرچەندە ئەم پەیماننامەیە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکرا و سێ ساڵ دواتر بە پەیماننامەی لۆزان جێگۆڕکێ کرا، بەڵام شوێنەواری مێژوویی و یاسایی خۆی لەسەر پرسی کورد بەجێهێشت.
لە کاتێکدا زۆر نەتەوەکانی ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان دابەش دەکران، بۆ یەکەم جار ناوی کورد و داواکارییەکانی لە دەقێکی نێودەوڵەتیدا هاتە ناو باس. ماددەکانی ٦٢ تا ٦٤ی پەیماننامەکە ڕێگەیەکی یاسایی بۆ دامەزراندنی ئۆتۆنۆمی لە ناوچە کوردنشینەکان پێشنیار دەکرد و هەروەها ئەگەری باسکردنی سەربەخۆبوون لە داهاتوودا دەهێشتەوە. ئەمە بە مانای دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی نەبوو، بەڵام بۆ یەکەمجار پرسی کورد لە چوارچێوەی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیدا ناسرا.
لە ڕوانگەی زانستیی سیاسەتەوە، ئەم گۆڕانە بچووک نەبوو. کێشەی کورد لە بابەتێکی ناوخۆیی گۆڕا بۆ پرسێکی نێودەوڵەتی. ئەو گواستنەوەیە بناغەی ئەوەی دانا کە دواتر پرسی کورد لە کۆڕ و دانوستاندنی جیهانیدا جاروبار بخرێتەوە سەر مێز.
لە بوارە یاساییەکەشدا، سیڤەر گرنگییەکی تایبەتی هەیە. لە یاسای نێودەوڵەتیدا، هەندێک جار خودی تۆمارکردنی پرسی نەتەوەیەک لە بەڵگەنامەیەکی فەرمی، دەبێتە پێشینەیەکی مێژوویی بۆ گفتوگۆ و داواکارییەکانی دواتر. بۆیە، هەرچەندە سیڤەر جێبەجێ نەکرا، بەڵام لە ئەدەبیاتی یاسایی و مێژووییدا هێشتا بە بەڵگەنامەیەکی گرنگ ناسراوە.
کاریگەرییەکانی ئەم پەیماننامەیە تەنها سیاسی نەبوون. لە ڕوانگەی دەروونناسیی کۆمەڵایەتییەوە، هیوایەکی نوێی لە دڵی گەلێکدا دروست کرد کە سەدەها ژێر فشاری دەسەڵاتەکان ژیابوو. ئەوەی ناوی کورد لە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتیدا بێت، هەستی باوەڕ بە خۆ و متمانە بە ڕەوایی داواکارییەکانی زیاتر کرد. ئەو هیوایە، تەنانەت دوای پووچەڵبوونی پەیماننامەکەش، نەکوژایەوە؛ بەڵکو بوو بە هاندەرێک بۆ بەردەوامبوونی خەباتی سیاسی و دیپلۆماسی.
هەروەها سیڤەر وانەیەکی گرنگی فێرکرد: لە جیهانی هاوچەرخدا، تەنها هێزی چەک چارەسەر نییە. دیپلۆماسی، گفتوگۆ، یاسای نێودەوڵەتی و توانای ناساندنی مافەکان لە کۆڕە جیهانییەکان، بەشێکی گرنگی خەباتی نەتەوەکانن. ئەو تێگەیشتنە دواتر کاریگەریی لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی سیاسیی بزوتنەوەی کوردی دانا.
سیڤەر ئەگەرچی نەیتوانی دەوڵەتی کوردی لەو سەردەمەدا بەدی بهێنێت، بەڵام ناتوانرێت بە پەڕەیەکی شکستخواردوو لە مێژوودا بزانرێت. گرنگیی ڕاستەقینەی ئەوە لەوەدایە کە یەکەم هەنگاوی فەرمی بوو بۆ هێنانەناوی پرسی کورد لە ئاستی نێودەوڵەتیدا و پێشینەیەکی مێژوویی و یاسایی بۆ داواکارییەکانی دواتر دروست کرد. لەبەر ئەوە، سیڤەر بۆ کورد تەنها بیرەوەرییەکی مێژوویی نییە، بەڵکو بەڵگەیەکە کە نیشان دەدات هەرچەندە مێژوو هەندێک جار ناتەواو دەنووسرێت، بەڵام هیچ هیوایەکی ڕەوا بە تەواوی لەناو ناچێت.
سەرچاوە ئینگلیزیەکان:
Encyclopaedia Britannica. Treaty of Sèvres.
Treaty of Sèvres (1920), WorldLII International Treaties Collection.