حەسەن حەمەد ئاندێکی – ههولێر
شۆڕشەکەی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ـی عێراق، تەنیا ڕووخانی ڕژێمێکی شاهانە نەبوو، بەڵکو تەقینەوەیەک بوو لە قووڵایی مێژووی عێراقەوە، کە نەخشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی وڵاتەکەی بەتەواوی نەخشاندەوە. ئەم وەرچەرخانە کە لەلایەن ئەفسەرانی ئازادەوە بەرپا کرا، کۆتایی بە هەژموونی بەریتانیا و سیستەمی پاشایەتی هێنا و دەرگایەکی نوێی بەڕووی گەلی کورددا کردەوە، کە تێیدا دۆزی ڕەوای نەتەوەیەک لە پەراوێزی نەهامەتییەوە گواسترایەوە بۆ چەقی هاوکێشە دەستوورییەکانی دەوڵەتی عێراق.
کورد لە فەرهەنگی سیاسیی عێراقدا: دانپێدانانی مێژوویی
پێش ساڵی ١٩٥٨، لە دیدی دەسەڵاتی شاهانەدا، کورد تەنیا کۆمەڵەیەکی کێشەخواز بوو کە بە چاوی ئاسایشی و خێڵەکییەوە سەیر دەکرا. شۆڕشی تەمووز ئەم وێنەیەی گۆڕی؛ عەبدولکەریم قاسم بۆ مانەوە و سەقامگیری، پێویستی بە هاوپەیمانیی کورد بوو، ماددەی سێیەمی دەستووری کاتیی ١٩٥٨ وەک بەردی بناغەی مافە نەتەوەییەکان چەسپێندرا، کە تیایدا بە ڕوونی هاتبوو: عەرەب و کورد لەم وڵاتەدا هاوبەشن. ئەمە بۆ یەکەمجار بوو لە مێژووی دەوڵەتی عێراقدا، ناسنامەی نەتەوەیی کورد بە فەرمی لە چوارچێوەی دەستووردا ڕیزبەندی بکرێت و مافە کلتوری و سیاسییەکانیان ببێتە بەشێک لە شەرعیەتی دەوڵەت.
بارزانیی نەمر؛ گەڕانەوەی هێمای نەتەوە و ئەندازیاری هاوسەنگی
گەڕانەوەی مستەفا بارزانیی نەمر لە تاراوگەی سۆڤیەتەوە لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٨، ڕووداوێک بوو کە وزەی بەخشی بە گیانی نەتەوەیی کورد. بارزانی تەنیا سەرکردەیەکی سەربازی نەبوو، بەڵکو هێمایەکی زیندووی بەرخۆدان و کاریزمایەکی بێهاوتا بوو کە توانی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگەی کوردی لە دەوری ئامانجێکی باڵا کۆ بکاتەوە.
بارزانیی نەمر بە دانایی سیاسی خۆی، پێگەی پارتی دیموکراتی کوردستانی وەک مەرجەعێکی نەتەوەیی لە بەغدا جێگیر کرد. ڕۆژنامەی خەبات بوو بە زمانحاڵی گەلی کورد و سەرەتایەکی نوێ بۆ کاری سیاسی مەدەنی و ڕۆشنبیریی کوردی. بارزانی توانی گوتاری نەتەوەیی لە چوارچێوەی خێڵەکی بەرەو بزووتنەوەیەکی نیشتمانی گشتگیر بەرێت. ئەو لە یەک کاتدا هاوپەیمانێکی بەهێزی قاسم بوو بۆ چاکسازییە ئابوورییەکان و، بەرگریکارێکی سەرسەختی مافە ئیداری و نیشتمانییەکانی کوردستان. بە کورتی، بارزانی ئەو هاوسەنگییەی ڕادەگرت کە دەیویست مافی کورد لەناو دەوڵەتی عێراقدا مسۆگەر بکات.
لە تەباییەوە بۆ بەرهەڵستی؛ هەڵکشان بۆ شۆڕشی ئەیلوول
ئەو مانگە هەنگوینییەی لە نێوان شۆڕشی تەمووز و کورددا دروست ببوو، زۆری نەخایاند بەهۆی فشاری شۆڤێنیستەکان و ترسی قاسم لە کاریزمای بارزانی، ڕووی لە پاشەکشە کرد. کاتێک بەغدا کەوتە نانەوەی ناکۆکیی خێڵەکی و سنووردارکردنی ئازادییەکان، بارزانی نەمر کە خاوەنی تێڕوانینێکی ستراتیژی بوو، نەیتوانی دەستەوەستان بوەستێت. گەڕانەوەی بۆ کوردستان لە ١٩٦٠ و ئامادەنەبوونی قاسم بۆ جێبەجێکردنی بەڵێنەکان، ڕێگەی بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول لە ١٩٦١ خۆش کرد.
شۆڕشی ئەیلوول، کە بارزانیی نەمر سەرکردایەتی دەکرد، تەنیا شەڕێکی چەکداری نەبوو، بەڵکو پەیامێکی مێژوویی بوو کە هیچ عێراقێک بەبێ داننان بە مافەکانی کورد سەقامگیر نابێت. بارزانی نەمر لەو قۆناغەدا سەلماندی کە سەرکردایەتی بۆ گەلی کورد، تەنیا ڕابەرایەتیکردنی شەڕ نییە، بەڵکو پاراستنی کەرامەتی نەتەوەیی و ڕەتکردنەوەی چەوساندنەوەیە.
لە دەرئەنجامدا شۆڕشەکەی ١٤ی تەمووز، سەرەڕای ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە تووشی کێشە بوو، بەڵام دەستکەوتی گرنگی بۆ کورد بەجێ هێشت. یەکەم، دەستووری بوونی دۆزی کورد و، دووەم، گەیشتن بەو قەناعەتەی کە بارزانیی نەمر تاکە مەرجەع و هێمایە کە دەتوانێت مافەکانی گەلەکەی لە بەرانبەر هەر دەسەڵاتێکدا بەرگری لێ بکات. ئەم قۆناغە بناغەی شۆڕشەکانی دواتری دانا و بە جیهانی سەلماند کە کورد وەک گەلێک، لە قۆناغی داواکاری یەوە گوازراوەتەوە بۆ قۆناغی سەپاندنی ماف. بارزانیی نەمر لەم مێژووەدا، نەک هەر وەک سەرکردەیەک، بەڵکو وەک بزوێنەری مێژووی هاوچەرخی کوردستان لە بیرەوەریی نەتەوەیەکدا بە زیندوویی مایەوە. ئەو بەو پەیامە مێژووییەی کە خەبات بۆ ئازادی بەردەوامە، ئاراستەی نەوەکانی دوای خۆیشی بەرەو لووتکەی سەرفرازی ڕێنمایی کرد.