ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
بەهرۆز جەعفەر، سەرۆكی ئینستیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەیە. ڕۆژنامەوان و لێكۆڵەرێكی كوردە، كتێبەكانی لە ڕێگەی بڵاوكەرەوە زانستییە جیهانییەكانی وەك سپرینگە نەیچەر و گرووپی ئیمراڵدەوە لە تەواوی جیهان بەردەستن؛ ئەو لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا كە كۆپیەكی بۆ “هەولێر” ناردووە بە ناونیشانی عێراق بەبێ یاسای وزە: قەیرانی حوكمڕانی نەوت دەستوەردانی ئەمریكا دەكاتە پێویستییەك
لە سەرەتای توێژینەوەكەیدا ئەو نووسیویەتی كە لەكاتێكدا حوكمڕانی پێویستی بە دامەزراوەی یاسایی و زانستی سەردەمە، لە عێراق هێشتا یاسایەك بۆ نەوت و گاز نییە. ئەمە تەنها وردەكارییەكی تەكنیكی نییە، بەڵكو بەردی بناغەی حوكمڕانی ئابووری و سیاسی دەوڵەتی عێراقە. دەركردنی یاسایەك بۆ بەرێوەبردنی وزە بە واتای چارەسەركردنی ناكۆكی درێژخایەنی نێوان حكومەتی ناوەندی و هەرێمەكان سەبارەت بە دەسەڵات و داهاتەكان، دانانی ڕێسای ڕوون بۆ بەڕێوەبردنی سامانی نیشتمانی، دەربازبوون لە ڕێككەوتنە سیاسییە كاتییەكان. هەروەها ئەم یاسایە چوارچێوەیەكی سەقامگیر بۆ وەبەرهێنان لە كەرتی وزەدا دابین دەكات، توانای عێراق بۆ پلاندانانی ئابووری درێژخایەن بەرز دەكاتەوە، ئەو ململانێ یاسایی و سیاسیانە كەمدەكاتەوە كە ساڵانێكە ئەم سێكتەرەیان گرتۆتەوە. ئەی بۆچی دوای دوو دەیە لە نووسینەوەی دەستوور، ئەم دەوڵەتە یاسایەكی بۆ بەرێوەبردنی سەرچاوەكانی وزە و بەرهەمهێنان دەرنەچواندوە؟ لێكەوتە ئابورییەكانی نەبوونی یاسایەكی وەها لەسەر عێراق چی و چۆن بوە؟ ئایا نیزیكە لەوەی ئیدارەی ئەمریكا ڕەشنوسی پرۆژە یاسایەكی لەو جۆرە پێشكەش بە عێراق بكات؟
١. لەقاڵبدانی كێشە سەرەكییەكانی وزە لە عێراق
بوونی یاسایەك بۆ بەڕێوەبردن و بەرهەمهێنانی “وزە” لە عێراقدا، نوێنەرایەتیی گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی دەكات لە بەڕێوەبردنی نەوت، كە زۆرجار قەیرانی قوڵی ئابووری و ژینگەیی و سیاسیی دروست كردووە، عێراق وەك دەوڵەتێك وا لێ دەكات كە دامەزراوە و ڕێسای ڕوون و ئاشكرای هەبێت.
بەربەستی ئابوری- نەوتی لە عێراقدا جۆراوجۆرن، بەڵام چوار دانەیان زۆر بە ئازارن، زۆریش وترانەوە، هەر چارەسەر نەكران، چوونكە دامەزراوەی یاسایی و بەڕێوەبردنی بەهێز لە پشت سێكتەرەكەوە نەوەستاوە:
یەكەم: هەر لە بنچینەدا، عێراق كێشەی هەمەچەشن نەكردنی سەرچاوەكانی داهاتی هەیە، ناكرێت وڵاتێك (٩٠٪) ی سەرچاوەی داهاتەكەی تەنها پشت بە یەك سێكتەر ببەستێت. زیاتر لەوەش، تیمی حوكمڕانیی عێراق دەكرێت وردتر تەماشای ئاسایشی وزە بكەن؛ وزە هەر نەوت و گاز نییە. لەناو نەوتیشدا تا ئەمدواییە حكومەتی عێراق هەر نەوتی خاوی بەرهەمهێناوەو فرۆشتویەتی، لە (٢٠٠٤- ٢٠٢٥) ساڵانە سەروو (٤) ملیار دۆلار بۆ هاوردەكردنی پێكهاتە نەوتییەكان خەرجكراوە، لەوانە؛ بەنزین و بەنزینی فڕۆكەو هەندێ پێكهاتەی دیكە؛ ئەمە بە فیڕۆدانێكی بێمانای سەرمایەو دارایی گشتی دەوڵەتە.
دوەم: بە پێی ڕاپۆرتی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ساڵانە عێراق یان دوەمە، یان سێهەم و چوارەم لە پیسكردنی ژینگەو بەهەدەردانی گاز، لەكاتێكدا ئەو گازەی لە نەوتەكە جیا دەبێتەوە سەروەتی نیشتیمانییە. ناكرێت تۆ گازی خۆت بسوتێنیت و ژینگە پیس بكەیت، بەڵام گاز لە ئێران یان توركمانستانەوە هاوردە بكەیت بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا [لای خوارەوە قەیرانەكە وردتر ڕوونكراوەتەوە].
سێهەم: عێراق وابەستە بوە بە كێشە جیۆپۆڵەتیكییەكانی ناوچەكە؛ لێرەدا سەروەری خۆی لەدەستداوە و بەرژوەندییە باڵاكانی خۆی نە-ناسیوە، یان زانیویەتی و نەیتوانیوە بڕیار بدات. بۆ نموونە فرە-چەشن نە-كردنی كەناڵەكانی هەناردەكردنی نەوت یەكێكە لەو كارەساتانە. عێراق دوو هێڵی هەیە بەرەو مێدیتریانە (دەریای سپی ناوەڕاست) یەكەمیان بۆ بەندەری جەیهان، دوەمیان بۆ بانیاس؛ ئەگەر لە ماوەی سێ مانگی جەنگی ئێران- ئیسرائیل- ئەمریكادا عێراق لەناوەوە خاوەنی ژێرخانی هێڵی بۆڕیی تۆكمە بوایە و، چەند ڕێگەیەكی بۆ هەناردەكردنی نەوتەكەی هەبوایە جگە لە گەرووی هورمز، ئەوا سەروو ١٨ملیار دۆلار زیانی نەدەكرد. لە كاتێكدا عێراق دەتوانێت پەیوەندییەكانی لەگەڵ سعودییە ئاسایی بێت و نەوت بباتە “یەنبوع”، یان لە ڕێگەی ئوردونەوە بگاتە بەندەری عەقەبە.
“هەمەچەشن كردنی كەناڵەكانی هەناردەكردن دەبێتە هۆی گەشەی ئابوریی و كرانەوەی بازاڕ و دەستگەیشتن بە سەرمایەی جۆراوجۆری دیكە، هەروەها دەبێتە هۆی كرانەوەی عێراق بەڕووی بازاڕی ئابوریی جیهانی و ناوچەیی و، دیبلۆماسییش پێش دەخات.”
چوارەم: ئینجا لە بابەتی گواستنەوەی نەوتی خاو و بەرهەمە پاڵێوراوەكانیشدا، دیسان بەهەمان شێوە ساڵانە ملیارەها دۆلاری عێراق بەهەدەر دەچێت. كۆمپانیای تانكەری نەوتی عێراقی (IOTC) كە ساڵی ١٩٧٢ دامەزراوە، لە (٢٠٢٦) دا خاوەنی تەنها شەش تانكەری بەرهەمی نەوتە كە توانای كۆی گشتی ١١٧هەزار تەنە، چوار لەو تانكەرانە تەمەنیان لە سەرووی ١٥ ساڵەوەیە، واتە تەمەنی تەواویان هەیە، كە دەبێت هەر ٥ ساڵ جارێك نۆژەن بكرێنەوە. لە (٢٠٢٦) ەدا كە عێراق بە هۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە تاڕادەیەكی تەواو پەكی دەكەوێت، كۆمپانیا حكومییەكانی نەوتی عێراق خاوەنی هیچ تانكەرێكی تایبەتمەند نین لە گواستنەوەی نەوتی خاو، ئەگەرچی ساڵی ١٩٨٣، خاوەنی ٢٥ تانكەر بوون بە توانای یەك ملیۆن و ٤٨٥ هەزار تۆن، كە نەوتی خاوی عێراقیان لە بەندەرەكانی نەوتی عێراقەوە بۆ بەندەرەكانی وڵاتانی دیكە یان لە نێوان بەندەرەكانی جیهاندا دەگواستەوە. لەكاتێكدا كوەیت خاوەنی ٣٢ تانكەری گواستنەوەیە لەبواری نەوتی خاو و گاز و بەرهەمە نەوتییەكانە كە توانای چوار ملیۆن و ٦٤٠ هەزار تۆنیان هەیە، بەڵام عێراق هیچی نییە!
٢. تۆخكردنەوەی كێشەكە بەرجەستەبوونی چارەسەرییەكە خێراتر دەكات
ئالنگارییەكانی سەرەوە، دەرخەریی نەبوونی دامەزراوەی یاسایی و بەڕێوەبردنی تووندوتۆڵن لە كەرتی وزە بە گشتی. چوونكە هەر بەڕاستی نەبوونی یاسایەكی گشتگیری لەم جۆرە نادڵنیایی یاسایی و ئیداریی دروست دەكات، ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی دوادەخات، دەبێتە هۆی بەردەوامبوونی بەفیڕۆدانی گازی هاوەڵ-Associated Gas لە پرۆسەكانی دەرهێنانی نەوت دا. ماوەی پانزە ساڵە ئێمە تەماشای ماڵپەڕی فەرمی وەزارەتی نەوتی عێراق دەكەین و بەدواداچوون بۆ گفتوگۆكانی حكومەت لەسەر ئەم بابەتە دەكەین؛ هەر دەڵێن چارەسەرەكە بەڕێوەیە،،، دەستمان پێكردوە،،،ئەگەر بمانەوێ بە هەفتەیەك فوڵانە هێڵی نەوتیی چاك دەكەین..! هەروەك دواكەوتنی دەركردنی “یاسای نەوت و گاز”ی فیدراڵی لە عێراقیش یەكێكی دیكەیە لەو بەڵێنانە كە بۆ چەندین ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی سیاسی ئاڵۆز لەسەر دەسەڵاتەكان.
بە بڕوای من لە ڕووی زانستییەوە، ئەوە ناوێكی وردو گونجاو نییە كە بڵیین “یاسای نەوت و گاز”، تەنانەت هەر ناوی وەزارەتەكە (وەزارەتی نەوت) هەر بۆخۆی هەڵەیەكی گەورەیە، ڕەنگە هەر ئەوەش هۆكار بێت عێراق تەنها پشت بە نەوت ببەستێت و، بیر لە هیچی دیكە نەكەنەوە و، سەدان هەزار فەرمانبەری بندیوار و بێکاری هەبێت. لە كاتێكدا جیهانی پێشكەوتوو داهێنانە یەك لە دوای یەكەكان دەكەنە هەوێنی پاكڕاگرتنی ژینگە و، ئیش لەسەر كارایی وزە-Energy Efficiency دەكەن، سەرچاوەكانی وزە و ئابورییەكانیان هەمەچەشنتر دەكەن، ژێرخانەكان بەهێزتر دەكەن، توانا مرۆیی و تەكنەلۆجییەكانیان بەرزتر دەكەنەوە.
لەڕاستییدا، دەكرێت چوار هۆكاری زەق لە پشت نەبوونی یاسایەك بە ناونیشانی “یاسای بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی وزەو بەرهەمهێنانیان”، دەستنیشان بكەین:
ناكۆكی لەسەر بەڕێوەبردنی كێڵگەكان: حكومەتی فیدراڵی پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە بەڕێوەبردنی سامانی نەوت بژاردەی تایبەتیی وەزارەتی نەوتە، لە كاتێكدا حكومەتی هەرێمی كوردستان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەكانی نەوت داوای دەسەڵاتی فراوانتر دەكەن لە پێدانی گرێبەست و گەڕان.
قەیرانی دەستەڵاتە دەستوورییەكان: لێكدانەوەكانی مادەكانی دەستووری عێراق سەبارەت بە داهاتی سامانە سروشتییەكان دژ-بە-یەكن؛ ئایا دەبێت تەنها لەلایەن حكومەتی ناوەندییەوە بەڕێوەببرێن، یان بە هاوبەشی لەگەڵ ئەو هەرێم و پارێزگانەی كە لە هەرێمێكدا ڕێكخراو نین؟ سووڕانەوە لەناو بازنەی بۆشی ئەم بازنە دەستورییەدا كێشەكە چارەسەر ناكات، بەڵكو تاكە چارەسەر ئەوەیە عێراق یاسایەكی گونجاو بۆ بەڕێوەبردنی “سەرچاوەكانی وزە” دەربكات. ئەگەرنا ئەم كێشانەی بەرۆكی وڵاتەكەی گرتوە تا هەتایە بە چارەسەرنەكراوی دەمێنێتەوە. مادەكانی دەستووری ١١٠ و ١١١ و ١١٢ بنەمای ناكۆكی یاسایی پێكدەهێنن، بەو پێیەی هەر لایەنێك بۆ خزمەتكردنی دیدگای خۆی لێكی دەداتەوە. لە مادەی ١١٥ دەستووری كۆماری عێراقدا دەسەڵات و دەسەڵاتی ئەو هەرێمی كوردستان و پارێزگایانەی كە نەوتیان لێوە بەرهەم دەهێندرێت و هێشتا هەرێمێكدا ڕێكنەخراون دیاری كردووە، لەوێدا ئەولەویەت دەدات بە یاسای هەرێم لە ئەگەری دروستبوونی ناكۆكی یان ناكۆكی لەگەڵ یاسا فیدراڵیەكان سەبارەت بە دەستەڵاتە هاوبەشەكان.
گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكان: بۆچوونی جیاواز هەیە سەبارەت بە چوارچێوەی یاسایی گرێبەستە نەوتییەكانی واژۆكراو لەگەڵ كۆمپانیا بیانییەكان، میكانیزمی پێدانی باجەكانیان و ئەو لایەنانەی كە دەسەڵاتیان پێ دراوە بۆ پەسەندكردنیان.
دابەشكردنی داهاتی نەوت: ڕێكنەكەوتن لەسەر پێوەرە ڕوونەكان بۆ دەستەبەركردنی دابەشكردنی دادپەروەرانە و دادپەروەرانەی سامانی نەوت و گاز بەسەر هەموو پارێزگاكانی عێراقدا بەبێ جیاوازی.