سەردار ئەکرەم
لە گۆشەنیگایەکی ڕەشبینانەی فەلسەفی و قووڵی میتافیزیکییەوە، ئارتەر شۆپنهاوەر، فەیلەسوفی ئیرادە و نوێنەری دیاری ڕەوتی فەلسەفەی ژیان، شانۆ و بەتایبەت تراژیدیا بە “لوتکەی هونەری شیعر” دەزانێت، بەڵام بە مەبەستێکی تەواو جیاواز و دژ بە دیدگای هیگڵ. بۆ شۆپنهاوەر، جیهان هیچی تر نییە جگە لە “ئیرادە”؛ هێزێکی کوێر، بێئامانج، بێئۆقرە و نائەقڵانی کە بەردەوام لە جووڵەدایە و تەنها دەیەوێت بەردەوام بێت. ئەم ئیرادەیە، کە بنەمای هەموو بوونێکە، لەم پێناوەشدا ئازارێکی بێکۆتایی بۆ مرۆڤ و هەموو بوونەوەران دروست دەکات. شانۆ لای شۆپنهاوەر، ئەو ئاوێنە گەورەیە کە ئەم هەقیقەتە تاڵ و بنەڕەتییەمان نیشان دەدات، هەقیقەتی ئازار و بێمانایی هەوڵەکانی مرۆڤ لەم جیهانەدا. لە دیدی شۆپنهاوەردا، مەزنی و کاریگەریی تراژیدیا لەوەدایە کە “وەسفی لایەنی ترسناک و کارەساتباری ژیان” دەکات. ئەو پێی وایە شانۆ مەزنەکان بە شێوەیەکی بێوێنە نیشانی دەدەن کە چۆن مرۆڤەکان، بە هۆی ئیرادەی خۆیان و ئەو ئارەزووە بێکۆتاییانەوەی لە ناخیاندا هەیە، تووشی کارەسات و تێکشکانی قووڵ دەبن. ئەوان بەدوای خۆشییەکی وەهمیدا ڕادەکەن، بەڵام لە کۆتاییدا تەنها ئازار، نائومێدی و مەرگیان دەستدەکەوێت. بە پێچەوانەی هیگڵ کە تراژیدیای وەک قۆناغێک لە گەشەی ڕۆح و بەرەوپێشچوونی هۆشیاری دەبینی، شۆپنهاوەر تێیدا “دانپێدانانێکی ڕاشکاوانە بە بێمانایی و پووچیی هەوڵەکانی مرۆڤ” دەبینێت. تراژیدیا، بە دیدی شۆپنهاوەر، ڕووی ڕاستەقینەی جیهانمان پیشان دەدات کە جیهانێکی پڕ لە ئازار و خەفەتە و، ئیرادەی مرۆڤیش تەنها سووتەمەنیی ئەم ئاگرەیە. گرنگترین ئەرکی شانۆ لای شۆپنهاوەر، گەیاندنی بینەرە بە حاڵەتی “دەستبەرداربوون” یان “نەفی کردنی ئیرادە”. کاتێک ئێمە لەسەر تەختەی شانۆ دەبینین کە قارەمانەکان چۆن تێکدەشکێن و دەفەوتێن، نەک لەبەر ئەوەی خراپن یان تاوانبارن، بەڵکو تەنها لەبەر ئەوەی “مرۆڤن” و لە جیهانێکی پڕ لە ئازار و بێبەزەییدا دەژین کە لە بنەڕەتدا بەهۆی ئیرادەیەکی کوێرەوە بەڕێوە دەچێت، ئەوا جۆرە هەستێکی فەلسەفیمان بۆ دروست دەبێت. ئەم هەستە بریتییە لە تێگەیشتنێکی قووڵ کە چیتر بەدوای ویستە دنیاییەکان و ئارەزووە بێ کۆتاییەکاندا نەچین، چونکە ئەوان تەنها سەرچاوەی ئازارن. شانۆ لای ئەو دەبێتە هۆکارێک بۆ کوژاندنەوەی بڵێسەی ئیرادە و گەیشتن بە جۆرە ئارامییەکی مەعریفی و ڕۆحی، کە لە ڕێگەی تێگەیشتن لە سروشتی ئازاربەخشی ئیرادەوە دێت. ئەمەش دەبێتە ڕێگایەک بۆ ڕزگاربوون لە چنکەکانی ئازار و خەفەت.
پێگەی شانۆ لە ناو ئەدەبیاتدا لای شۆپنهاوەر بێهاوتایە و بە شێوەیەکی بنەڕەتی جیاوازە لە جۆرەکانی تری ئەدەب. ئەو پێی وایە ئەگەر شانۆ لە ئەدەبیات دەربهێنین، ئەوا ئەدەب دەبێتە کایەیەکی ڕووکەش و بێناوەرۆک کە تەنها باس لە جوانی، ئەڤین، سەرکەوتنی درۆیینە (وەهمی) و خەیاڵاتی مرۆڤ دەکات. بەبێ شانۆ، ئەدەب ناتوانێت بچێتە ناو قووڵایی “بوونی مرۆیی” و ڕووبەڕووی ئەو ترس و ئازارە بنەڕەتییە ببێتەوە کە لە ناخماندا حەشار دراوە. شانۆ ئەو زمانە ڕاستگۆ و ڕەقەیە کە بەبێ پەردە پێمان دەڵێت: “بوون، ئازارە” و “ژیان، ململانێیەکی بێکۆتاییە لەگەڵ ئیرادەیەکی کوێردا”. بەبێ ئەم ڕاستگۆییە و ئەم ڕووبەڕووبوونەوە قووڵە لەگەڵ هەقیقەتی ئازاردا، ئەدەبیات تەنها دەبێتە ئامرازێک بۆ خۆخەڵەتاندن و ڕاکردن لە هەقیقەت، نەک ئامرازێک بۆ تێگەیشتنێکی قووڵ لە سروشتی بوون. شانۆ، بە دیدی شۆپنهاوەر، ئەو شوێنەیە کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی بینینی ئازاری کەسانی ترەوە، لە ئازاری خۆی تێبگات و هەنگاوێک بەرەو ئارامی بنێت.