سەردارئەکرەم _ بەریتانیا
لەمێژووی شانۆی جیهانیدا، هەندێک لە نووسەران بە شێوەیەکی قووڵ و ڕاستگۆیانە ڕووبەڕووی تاریکترین لایەنەکانی مرۆڤایەتی دەبنەوە. لارس نورێن (Lars Norén)، شانۆنووسی دیاری سویدی، یەکێکە لەو کەسایەتییە ئەدەبییانەی کە بە بوێرییەوە قووڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی جەنگ و توندوتیژی خستووەتە ڕوو.
شانۆنامەی “جەنگ” (Krig) یەکێکە لە کارە هەرە کاریگەرەکانی نورێن، کە تێیدا بە شێوەیەکی هونەری و دڵتەزێن، وێنای کاریگەرییە درێژخایەنەکانی جەنگ لەسەر خێزان و تاک دەکات.
شانۆنامەی “جەنگ” لە وڵاتێکدا ڕوو دەدات کە بەهۆی جەنگ و پاکتاوکردنی ڕەگەزییەوە وێران بووە. نورێن بە ئەنقەست ناوی وڵاتەکە و لایەنە شەڕکەرەکان ناھێنێت، ئەمەش وای لێ دەکات پەیامەکەی گشتگیر بێت و بۆ هەر جەنگێک لە هەر شوێنێکی جیهان گونجاو بێت. ئەم بێناونیشانکردنە، وەک ئاوێنەیەک وایە بۆ هەموو ئەو جەنگانەی کە مرۆڤایەتی بە درێژای مێژوو تووشی بووە.
چیرۆکەکە بە گەڕانەوەی باوکێک دەست پێ دەکات کە لە بەرەکانی جەنگەوە گەڕاوەتەوە، بەڵام ئەو خێزانەی جێی هێشتبوو، ئیتر ئەو خێزانە نییە. جەنگ تەنها سنوورە جوگرافییەکان ناگۆڕێت، بەڵکو قووڵاییەکانی ڕۆحی مرۆڤیش دەشێوێنێت. دایکەکە پەیوەندیی خۆشەویستیی لەگەڵ برای باوکەکە دروست کردووە، ئەمەش ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ تێکچوونی بەها خێزانییەکان و پەیوەندییە مرۆییەکان لە سایەی جەنگدا.
یەکێک لە تەوەری سەرەکییەکانی “جەنگ” بریتییە لە کاریگەرییەکانی جەنگ لەسەر مرۆڤایەتی و تێکچوونی یەکەی خێزان. نورێن بە شێوەیەکی ورد نیشان دەدات کە چۆن جەنگ دەبێتە هۆی لەدەستدانی بەها ئەخلاقییەکان و گۆڕینی سروشتی مرۆڤ. کارەکتەرەکان، بەتایبەتی دایک و دوو کچەکە، ناچارن بۆ مانەوەیان هەموو شتێک بکەن، ئەمەش وایان لێدەکات کە سنوورە ئەخلاقییەکان ببەزێنن. ئەم شانۆنامەیە پرسیارێکی قووڵ دەوروژێنێت: ئایا مرۆڤ لە ژێر فشاری جەنگدا چەندە دەتوانێت بگۆڕێت و هێزی مانەوەی چەندە دەتوانێت وێرانکەر بێت؟
نورێن بە لێهاتووییەوە جەنگێکی دوولایەنەمان نیشان دەدات: جەنگی دەرەکی کە لە بەرەکانی شەڕدا ڕوودەدات و جەنگی ناوەکی کە لە دڵی کارەکتەرەکاندا هەڵگیرساوە. گەڕانەوەی باوکەکە، کە چاوەکانی کوێر بوون، هێمایەکە بۆ کوێربوونی مرۆڤایەتی لە ئاست ڕاستییە تاڵەکانی جەنگ. ئەو دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ژیانێکی ئاسایی، بەڵام ئەو ژیانە ئیتر بوونی نییە. خێزانەکە، کە دەبوو شوێنی ئارامی و خۆشەویستی بێت، بووەتە گۆڕەپانێکی دیکەی جەنگ، جەنگێک لەسەر مانەوە، لەسەر خۆشەویستی، و لەسەر ڕاستی. پەیامی نورێن ڕوونە: جەنگ تەنها لە گۆڕەپانەکانی شەڕدا کۆتایی نایەت، بەڵکو لە ناخی مرۆڤەکاندا بەردەوام دەبێت و توانای خۆشەویستی و ڕاستگۆیی لەناودەبات.
شێوازی نووسینی نورێن لە “جەنگ”دا، وەک زۆربەی کارەکانی دیکەی، ڕیالیزمێکی تاریک و قووڵ نیشان دەدات. دیالۆگەکان پڕن لە گرژی و ناڕەحەتی، کە هەستێکی قورسی نائومێدی و بێهیوایی دەگەیەنن. نورێن بە لێهاتووییەوە بێدەنگی و ئەو شتانەی کە ناگوترێن بەکاردەهێنێت بۆ گەیاندنی پەیامەکانی. ئەمەش وای لێدەکات کە کارەکانی لەگەڵ کارەکانی نووسەرانی وەک ئۆگست ستریندبێرگ (August Strindberg) و یوجین ئۆنیڵ (Eugene O’Neill) بەراورد بکرێن، کە ئەوانیش بە قووڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ و تێکچوونی پەیوەندییە خێزانییەکان ناسراون. دەرئەنجامی شانۆنامەی “جەنگ”ی لارس نورێن تەنها چیرۆکێکی جەنگ نییە، بەڵکو شیکردنەوەیەکی قووڵە بۆ کاریگەرییە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکانی جەنگ لەسەر مرۆڤ. نورێن بە بوێرییەوە ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە تاڵە دەبێتەوە کە جەنگ تەنها وێرانکاری فیزیکی نییە، بەڵکو وێرانکارییەکی ڕۆحی و دەروونیشە کە بۆ ماوەیەکی زۆر لە ناخی مرۆڤەکاندا دەمێنێتەوە. ئەم شانۆنامەیە بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوە لە تێچووی ڕاستەقینەی جەنگ و کاریگەرییەکانی لەسەر نەوەکانی داهاتوو.