محەمەد لادێ
لەگەڵ زیادبوونی جەنجاڵی و پەرەسەندنی بێسەروبەری لە شارە گەورەکاندا، جیهان بەرەو مۆدێلێکی نوێی شارسازی هەنگاو دەنێت کە بە “شاری ١٥ خولەکی” دەناسرێت. ئەم چەمکە تەنها خەونێکی ئەندازیاری نییە، بەڵکو ستراتیژییەتێکی مرۆییە بۆ گەڕاندنەوەی ژیان بۆ ناو گەڕەکەکان.
فەلسەفەی مۆدێلەکە
ئەم مۆدێلە جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەبێت هەموو پێداویستییە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ (کار، خوێندن، تەندروستی، و بازاڕکردن) تەنها لە ماوەی ١٥ خولەکدا بە پێ یان بە پاسکیل دەستەبەر بکرێن. ئامانجی سەرەکی، کۆتاییهێنانە بە “سەردەمی ئۆتۆمبێل” و کەمکردنەوەی ئەو جەنجاڵییە خنکێنەرەی کە کات و وزەی هاووڵاتیان بەفیڕۆ دەدات.
کوردستان و تەحەدیاتی جێبەجێکردن
لە شارەکانی وەک هەولێر و سلێمانی، کە گەشەی ئاسۆیی خێرا و پشتبەستن بە ئۆتۆمبێل سیما سەرەکییەکەیەتی، جێبەجێکردنی ئەم مۆدێلە پێویستی بە گۆڕانکاری ڕیشەیی هەیە لە “ماستەرپلان”دا. پسپۆڕان پێیان وایە بۆ ئەم مەبەستە دەبێت:
١. بەهێزکردنی ناوەندی گەڕەکەکان (لامەرکەزییەتی خزمەتگوزاری)
ئەم خاڵە باس لەوە دەکات کە نابێت هاووڵاتی بۆ کارێکی سادەی وەک وەرگرتنی پاسپۆرت، دانی پارەی کارەبا، یان کڕینی پێداویستییەکی تایبەت، ناچار بێت بچێتە چەقی شار یان شەقامە بازنەییە سەرەکییەکان.
• چۆنیەت جێبەجێکردن: دروستکردنی “کۆمەڵگەی خزمەتگوزاری گەڕەک” کە تێیدا بنکەی تەندروستی، قوتابخانە، بنکەی پۆلیس، و تانتاڵێکی حکومی ئەلیکترۆنی بۆ مامەڵەکان تێدا بێت. ئەمە فشار لەسەر شەقامەکان کەم دەکاتەوە و کات بۆ هاووڵاتی دەگەڕێنێتەوە.
٢. تەلاری فرەبەکارهێنان
لە مۆدێلی کۆنی شارسازیدا، ناوچەی نیشتەجێبوون بە تەواوی لە ناوچەی بازرگانی جیا دەکرایەوە، کە ئەمە وای دەکرد گەڕەکەکان تەنها بۆ خەوتن بن و بۆ هەموو شتێک پێویستت بە ئۆتۆمبێل بێت.
• چۆنیەت جێبەجێکردن: هاندانی وەبەرهێنەران بۆ دروستکردنی باڵەخانەیەک کە نهۆمی خوارەوەی بازاڕ و شوێنی کار بێت، نهۆمەکانی ناوەڕاست ئۆفیس و کلینیک، و نهۆمەکانی سەرەوە ماڵی نیشتەجێبوون بن. بەمە مرۆڤ شوێنی کار و بازاڕەکەی تەنها چەند مەترێک لە ماڵەکەیەوە دوور دەبێت.
٣. لەپێشینەیی بۆ پیادە و پاسکیل (Active Transport)
ئەمە گەورەترین ئالنگارییە لە کوردستان. ئێستا زۆربەی شەقامەکان تەنها بۆ ئۆتۆمبێل دیزاین کراون و پیادە یان پاسکیل سوار هەست بە مەترسی دەکات.
• چۆنیەت جێبەجێکردن: پێویستە شۆستەکان پان بکرێنەوە و دارچاندنیان تێدا بێت (بۆ سێبەر لە هاویندا). هەروەها دروستکردنی هێڵی تایبەت بە پاسکیل کە بەربەستی هەبێت لە ئۆتۆمبێل. کاتێک هاووڵاتی دەبینێت بە پێ ڕۆشتن ئاسانتر و سەلامەتترە لە گەڕان بەدەست جەنجاڵی و شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل، خۆبەخۆ شێوازی هاتوچۆی دەگۆڕێت.
دەرەنجام
گۆڕینی شارەکانی کوردستان بۆ “شاری ١٥ خولەکی” نەک هەر جەنجاڵی کەم دەکاتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆی پاکبوونەوەی ژینگە و بەهێزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. ئەمە تەنها گۆڕینی نەخشە نییە، بەڵکو گۆڕینی شێوازی ژیانە بەرەو داهاتوویەکی تەندروستتر.