حەسەن حەمەد ئاندێکی
کۆمەڵگەیەک کە دەخوێنێتەوە، کۆمەڵگەیەکە کە هەرگیز شکەست ناهێنێت. ئەمە تەنها دروشمێک نییە، بەڵکو یاسایەکی مێژووییە. پەرتووک گەورەترین و پیرۆزترین داهێنانی مرۆڤایەتییە، ئەو ئامرازە جادووییەیە کە توانیویەتی زانست، کلتوور و ئەزموونی مرۆڤەکان لە سنووری کات و شوێن ڕزگار بکات و وەک میراتێکی نەمانی بۆ نەوەکانی داهاتوو بگوازێتەوە. پەرتووک ئەو پردە پۆڵایینەیە کە ڕابردووی پڕ لە ئەزموون بە داهاتوویەکی ڕۆشن دەبەستێتەوە.
ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکەی؛ بۆچی ٢٣ی نیسان؟
لەسەر پێشنیاری وڵاتی ئیسپانیا و بۆ ڕێزلێنان لە شکۆی وشە، ڕێکخراوی یونسکۆ (UNESCO) لە ساڵی ١٩٩٥دا، ڕۆژی ٢٣ی نیسانی هەموو ساڵێکی وەک ڕۆژی جیهانی پەرتووک و مافی چاپ دیاریکرد. هەڵبژاردنی ئەم ڕێکەوتە تەنها ڕێکەوتێکی سادە نەبوو، بەڵکو پەیوەندییەکی قووڵی بە کۆچی دوایی سێ لە گەورەترین ئەستێرەکانی جیهانی ئەدەبەوە هەبوو:
1. ویلیام شێکسپیر: ئەو بلیمەتەی زمانی ئینگلیزی کە مرۆڤایەتی لە ڕێگەی شانۆگەرییەکانییەوە ناسی.
2. میگێل دی سێرڤانتس: باوکی ڕۆمانی جیهانی و خاوەنی شاکاری (دۆن کیشۆت).
3. ئینکا گارسێلاسۆ دێ لا ڤێگا: مێژوونووسی مەزنی پێروو.
ئەم ڕۆژە هاوکاتە لەگەڵ نەریتی سانت جۆرج لە ناوچەی کەتەلۆنیای ئیسپانیا، کە تێیدا خەڵک بە جوانییەکی بێوێنە گوڵ و پەرتووک بەیەکەوە دەبەخشنە یەکتری. یونسکۆ ویستی ئەم نەریتە بکاتە هێمایەکی گەردوونی چونکە گوڵ بۆنی جەستە خۆش دەکات و پەرتووکیش ڕۆحی مرۆڤ ئاو دەدات.
خوێندنەوە.. گەشتێک بۆ ناو ناخی خۆمان
خوێندنەوە تەنها کۆکردنەوەی زانیاری یان ڕیزکردنی وشە نییە، بەڵکو دیالۆگێکی بێدەنگ و قووڵە لە نێوان خوێنەر و نووسەردا. کاتێک پەرتووکێک دەخوێنیتەوە، تۆ تەنها لە ژوورەکەی خۆت نیت، بەڵکو لەگەڵ مێشکێکی تردا گەشت دەکەیت. توێژینەوە زانستییەکان دەریانخستووە کە خوێندنەوە:
* تەندروستی دەروونی: ئاستی سترێس و فشارە دەروونییەکان بە ڕێژەی ٦٨٪ کەمدەکاتەوە.
* بنیادی مێشک: پەیوەندییە دەمارییەکان بەهێز دەکات و ڕێگری لە نەخۆشییەکانی وەک زەهایمەر دەگرێت.
* ئاسۆی بیرکردنەوە: توانای شیکاری و ڕەخنەگرتن لە مرۆڤدا دەچێنێت، تا نەبێتە پاشکۆی بیری چەقبەستوو.
ناسنامە و ململانێی تەکنەلۆژیا
بۆ هەر نەتەوەیەک، پەرتووک ناسنامەیە. هیچ گەلێک ناتوانێت مێژووی خۆی بپارێزێت ئەگەر نەینووسێتەوە و، ناتوانێت داهاتووی بنیاد بنێت ئەگەر نەیخوێنێتەوە. لە هەرێمی کوردستان، پەرتووک سەنگەرێکی قایم بووە بۆ پاراستنی زمان و ناسنامەی کوردی لە بەرامبەر شاڵاوەکانی سڕینەوە.
بەڵام لە سەردەمی ئێستادا، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرنجی گەنجانیان پەرتەوازە کردووە. لێرەدا ئەرکی ئێمەیە کە هاوسەنگی ڕابگرین، تەکنەلۆژیا بۆ خێراکردنی زانیاری بەکاربهێنین، بەڵام بۆ قووڵبوونەوە پێویستمان بە بۆنی کاغەز و ئارامیی پەرتووک هەیە.
مافی چاپ.. پاراستنی ڕەنجی داهێنەران
گرنگیدان بە مافی چاپ و بڵاوکردنەوە (Copyright) تەنها بابەتێکی یاسایی نییە، بەڵکو ئەخلاقییە. ئەگەر مافی ماددی و مەعنەوی نووسەر نەپارێزرێت، داهێنان دەمرێت. دزینی بەرهەمەکان و چاپکردنی نایاسایی، کوشتنی ئەو مێشکانەیە کە ڕووناکی دەبەخشنە کۆمەڵگە.
بەرەو کۆمەڵگەیەکی خوێنەر
ڕۆژی جیهانی پەرتووک دەبێت ببێتە وێستگەیەک بۆ کارکردن، نەک تەنها ئاهەنگگێڕان. پێویستە:
1. حکومەت: پشتگیری چاپخانەکان بکات و پەرتووکخانە گشتییەکان بکاتە ناوەندی مۆدێرنی ڕۆشنبیری.
2. قوتابخانە: خوێندنەوە لە ئەرکێکی ناچارییەوە بگۆڕێت بۆ چێژێکی ڕۆژانە.
3. خێزان: گەورەترین قوتابخانەیە، کاتێک منداڵ دایک و باوکی دەبینێت پەرتووکیان بەدەستەوەیە، ئەویش وەک بەشێک لە ژیان دەیناسێت.
میللەتێک کە نەخوێنێتەوە، مەحکوومە بە دووبارەکردنەوەی هەڵە تاڵەکانی مێژوو. با ئەم ڕۆژە ببێتە سەرەتای ئاشتبوونەوەیەک لەگەڵ وشە. چونکە هەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە جیهاندا، سەرەتا لە بیرۆکەیەکی ناو پەرتووکێکەوە چەکەرەی کردووە. لە کۆتاییدا دەڵێین کۆمەڵگەیەکی خوێنەر، کۆمەڵگەیەکی سەرکەوتوو و بەهێزە.
سەرچاوەی بیانی:
1.www.unesco.org/en/days/book-copyright
2.www.worldliteracyfoundation.org