دلاوەر شێخ محەمەد هەرکی
کاتێ ئێمە دەڵێین: هەڵەی ڕێنووس و هەڵەی ڕێکنووس لێک جیاوازن، بەڵگەمان هەیە، ئەم دوو ڕستەیە، هەر یەکە و شێوەیەکی ڕێنووسی هەیە.
ــ تۆ بــاشـتـرین مووسلمانیت.
ئەگەر (ن، یـ) بە هەڵە بنووسرێت پێچەوانەی مانای ڕستەی یەکەم دەبێت، وەک:
ــ تۆ باشترین مووسلماننییت.
نموونەیەکی تریش:
1ــ گەڵاکان هەڵدەوەرێن.
ئەگەر تەنیا یەک (ن) بە هەڵەی بنووسرێت ئەرز و ئاسمان مانای ڕستە و شیکردنەوەی ڕستەکەش دەگۆڕێت، وەک:
2ــ گەڵاکان هەڵدەوەرێنن.
دیارە لە ڕستەی یەکەم کاری ڕستەکە ڕانەبردووی تێنەپەڕە و لە ڕستەی دووەم کاری ڕستەکە ڕانەبردووی تێپەڕە.
بەمانە دەگوترێت هەڵەی ڕێنووس
بەڵام هەڵەی ڕێکنووس مانای ڕستەکە ناگۆڕێت و تەنیا لەنێوان ڕاست و ڕاستترین شێوەیەک ڕاستترینە. وەک:
1ــ ڕێگەکەیان لێمان گرت.
2ــ ڕێگەکەیان لێمانگرت.
3ــ ڕێگەکەیان لێ مان گرت.
4ــ ڕێگەکەیان لێ مانگرت.
لەوانەیە لەم چوار ڕستەیە من تەنیا نموونەی (1)مم پێ ڕاستترین بێت، بەڵام مەرج نییە سێ نموونەکەی تر هەڵە بن، یان بڵێین: شوێنگۆڕین و ڕێکنووسییەکە لە جیاکردنەوە و پێکەوە نووسینی ئامرازی (لێ) و (مان) و (گرت)، کار لە مانای ڕستەکە بکەن، یاخود شیکردنەوەی ڕستەکە گۆڕانکاری بەسەردا بێت.
بەمە دەگوترێت، هەڵەی ڕێکنووسی
١. نموونەی یەکەم: جیاوازیی نێوان «مووسلمانیت» و «مووسلماننییت»
نموونەکان:
ــ تۆ باشترین موسلمانیت.
ــ تۆ باشترین موسلماننییت.
شرۆڤەی زانستی:
ڕێزمانی (Grammar):
لە ڕستەی یەکەمدا، پاشگری (-یت) لە کۆتاییی وشەکەدا دوو ئەرکی هەیە؛ یان جێناوی لکاوی کەسی دووەمی تاوەکە یەکسانە بە (تۆ)، یان نیشانەی لکاوی جێناوی لکاوە کە دەبێتە پێکهاتەی ڕستەی ناوی (Copula)، بەڵام لە ڕستەی دووەمدا بەهۆی دووبارەبوونەوەی نیشانەکان و هەڵەی ڕێنووسییەوە، پێکهاتەی ڕێزمانیی وشەکە شێوێنراوە و نیشانەی نەرێکردن یان تێکەڵاوی لەگەڵدا دروست بووە کە مانا دەگۆڕێت.
ڕستەسازی (Syntax):
لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەوە، وشەی «موسلمانیت» وەک پێکهاتەیەکی تەواو و هاوسەنگ لەگەڵ جێناوی سەربەخۆی «تۆ» دەگونجێت و پێکهاتەی (موبتدە و هەواڵ) یان (کردار و تەواوکەر) ڕێک دەخات، بەڵام لە شێوازی دووەمدا ڕستەسازیی بڕگەیی تێک چووە.
فۆنۆڵۆژی (Phonology):
لە ڕووی دەنگسازییەوە، زیادکردنی بڕگە و پیتی بێدەنگی زیادە (ن) و (ی) لە حاڵەتی دووەمدا کێشی بڕگەیی وشەکە تێک دەدات و درێژبوونەوەیەکی ناتەندروست لە دەنگەکاندا دروست دەکات کە لە سیستەمی فۆنۆڵۆژیی زمانی کوردیی ستاندارددا پەسەند نین.
وشەسازی (Morphology):
لە ڕووی پێکهاتەی وشە و پاشگرەوە، بنەمای وشەکە (مووسلمان)ە و پاشگری (-ی) یەکخستن یان ڕێژەیی لەگەڵ پاشگری کەسی لکاو (-ت) لێک دراون، بەڵام لە شێوازی دووەمدا پاشگرەکان دووبارە و تێکەڵ کراون کە بنەمای مۆڕفۆلۆژیی وشەکە دەگۆڕێت.
٢. نموونەی دووەم: جیاوازیی نێوان «هەڵدەوەرێن» و «هەڵدەوەرێنن»
نموونەکان:
1ــ گەڵاکان هەڵدەوەرێن.
2ــ گەڵاکان هەڵدەوەرێنن.
شرۆڤەی زانستی:
ڕێزمانی (Grammar) و وشەسازی (Morphology):
لە ڕستەی یەکەمدا، کارەکە (هەڵدەوەرێن) تێنەپەڕ (Intransitive)ە؛ پێشگری پایەدار و ڤیڕبی لکاو پێکەوە کارێکی خودکار بۆ بکەر (گەڵاکان) دەگەیەنن کە کارەکە بە خۆی ئەنجام دەبێت (تێنەپەڕ).
لە ڕستەی دووەمدا، زیادکردنی پاشگری (-ن) لە کۆتایی کارەکەدا (هەڵدەوەرێنن) کارەکە دەگۆڕێت بۆ تێپەڕ (Transitive) یان پێکهاتەی هۆکاری (Causative)، بە جۆرێک کە بکەرێکی دەرەکی پێویستە بۆ ئەوەی کرداری هەڵوەراندن لەسەر گەڵاکان ئەنجام بدات.
ڕستەسازی (Syntax):
گۆڕانی کار لە تێنەپەڕەوە بۆ تێپەڕ، ئارگیومێنت و پێکهاتەی ڕستەکە دەگۆڕێت. لە ڕستەی یەکەمدا تەنیا بکەر (گەڵاکان) هەیە، بەڵام لە ڕستەی دووەمدا بەهۆی گۆڕانی کارەکە بۆ تێپەڕ، ڕستە پێویستیی بە مفعول یان بەرکارێک هەیە، کە ئەمەش نیشانەی گۆڕانی قوڵی ڕستەسازییە.
فۆنۆڵۆژی (Phonology):
زیادبوونی دەنگی (ن) لە کۆتایی ڕستەی دووەمدا، نەک تەنیا مانا دەگۆڕێت، بەڵکوو ئاراستەی سەوای مەڵۆچکە و ئاهەنگی دەنگیی ڕستەکە (Intonation Contour) کۆتاییپێهێنانی ڕستەکە دەگۆڕێت لە بڕگەی کراوەوە بۆ بڕگەی داخراو.
٣. نموونەی سێیەم: جیاوازیی ڕێکنووسی لە «لێمان گرت»، «لێمانگرت»، «لێ مان گرت»، «لێ مانگرت»
نموونەکان:
1ــ ڕێگەکەیان لێمان گرت.
2ــ ڕێگەکەیان لێمانگرت.
3ــ ڕێگەکەیان لێ مان گرت.
4ــ ڕێگەکەیان لێ مانگرت.
شرۆڤەی زانستی:
ڕێزمانی (Grammar):
لە ڕووی ڕێزمانییەوە، ئەم پیت و ئامرازانە پێک هاتوون لە پێشگری ئاراستە/پاشگر (لێ)، جێناوی لکاو (مان)، و کرداری سەرەکی (گرت). لە ڕێنووسی ستاندارددا، جێناوی لکاو و پێشگرە ئاراستەیییەکان پەیوەندییەکی نزیکیان هەیە، بەڵام جیاکردنەوە یان پێکەوەنووسینیان لەژێر ڕێساکانی ڕێکنووسدا پۆڵین دەکرێت.
ڕستەسازی (Syntax):
لە ڕوانگەی ڕستەسازییەوە، ئەم یەکە گەردوونییانە ئەرکی بەرکاری ناڕاستەوخۆ و جێناوی لکاو جێبەجێ دەکەن. سەرەڕای جیاوازیی شێوازی بڵاوکردنەوە و نووسینیان لەنێوان لکاندن و بڕگەلێ جیادا، لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەیی و تێگەیشتنی لۆژیکییەوە مانای سەرەکیی ڕستەکە ناگۆڕێن، چونکە یەکە وشەیییەکان هەر ئەوانەن تەنیا شێوازی لکاندن و فاصڵەی نێوانیان گۆڕاوە.
وشەسازی (Morphology):
ئەمە نموونەیەکی باڵایە بۆ جیاکاریی نێوان مۆڕفیمە سەربەخۆکان و مۆڕفیمە بەستراوەکان. (لێ) وەک پاشگر/ئامراز، (-مان) وەک جێناوی لکاو، و (گرت) وەک بنەمای کار، هەرچەندە لە ڕووی مۆڕفۆلۆژییەوە دەتوانن پەیوەندیی لکاو دروست بکەن، بەڵام شێوازی جیاوازنووسینیان نیشانەی ناجێگیریی یاسای ڕێکنووسە نەک گۆڕانی بنەمای وشەسازییەکە.
فۆنۆڵۆژی (Phonology):
لە کاتی گوتندا، ئەم چوار شێوازە هەموویان بێ جیاوازی بە یەک ئاراستەی دەنگی و کێشی بڕگەیی دەخوێنرێنەوە؛ واتە نەبوونی جیاوازی لە دەنگدا لە کاتی خوێندنەوەدا بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە ئەمە تەنیا کێشەیەکی ڕێکنووسییە (Orthographic spacing) نەک کێشەیەکی فۆنۆڵۆژی یان مانایی.
ڕێنووس، گرنگی بە دانەی ڕێزمانیی ئەرکدار دەدات، بەڵام ڕێکنووس، گرنگی بە شێوەی نووسین دەدات، هەندێک جاریش هەڵەی ڕێکنووسیش مانای ڕستە، یان دەق دەگۆڕن، بەتایبەت لەبارەی خستنەسەری هێزەوە.
سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە
ــ پوختەی ڕێنووس و خاڵبەندی
ــ ڕێبەری ڕێنووس و خاڵبەندیی وەزارەتی پەروەردە
ــ پەرتووکەکانی بڕۆگرامەکانی خوێندن
پۆلی ٨، پۆلی ۹، پۆلی ۱۱، پۆلی ۱۲