سەردار ئەکرەم _ بەریتانیا
ماکس ڕینهارت؛ ئەو ناوەی کە شانۆی سەدەی بیستەم بەبێ بیرکردنەوە لە کاریگەرییەکانی ناڕوون دەبێت، تەنها دەرهێنەرێکی بەناوبانگ نەبوو، بەڵکو هونەرمەندێک بوو کە مانای دەرهێنان و شێوازی پەیوەندیی نێوان دەق، ئەکتەر، شوێن و بینەری گۆڕی؛ ئەولە ساڵی ١٨٧٣ لە ناوچەیەکی نزیکی ڤیەننا لەدایک بوو؛ ساڵی١٩٤٣ لە نیویۆرک کۆچی دوایی کرد، بەڵام میراتە هونەرییەکەی هێشتا لە هەر نمایشێکدا دەبینرێت کە ڕووناکی، دەنگ، میوزیک، جووڵە، دیکۆر و کەشی گشتیی نمایش پێک دەبەستێتەوە؛ ڕینهارت لە سەرەتای کاری خۆیدا لەگەڵ ئۆتۆ برام لە شانۆی ئەڵمانیدا کاریکرد، بەڵام بە زوویی لە سروشتیبوونی تەواو و وێنەکردنی مکانیکیی ژیانی ڕۆژانە دوورکەوتەوە، چونکە باوەڕی وابوو شانۆ نابێت تەنها وێنەیەکی بێدەنگ و بێ گیان بێت لە ژیان، بەڵکو دەبێت واقیع لە ڕێگەی خەیاڵ، هەست و هێزی شانۆوە بگۆڕێت؛ ئەم هەڵوێستە بنەمای تیۆریی شانۆییی ئەو پێک دەهێنێت، تیۆرییەک کە لە کتێبێکی یەکگرتوو و دەستوورێکی ڕووندا نەنووسراوە، بەڵکو لە کۆی بەرهەمەکان، شێوازی کارکردن، هەڵبژاردنی شوێن و ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان ئەکتەر و بینەر دروست بووە؛ ڕینهارت یەکێکە لە و یەکەمین دەرهێنەرانەی کە دەرهێنانی وەک هونەرمەندێکی سەربەخۆ و هێزی داهێنەری سەرەکیی بەنمایش ناساند، لە کاتێکدا پێش ئەو دەرهێنەران زۆرجار تەنها بەڕێوەبەرێکی شانۆ یان بە ڕێکخەری ئەکتەرەکان هەژمار دەکران؛ لەلای ڕینهارتەوە دەرهێنان دەبێت هەموو توخمەکانی نمایش بخوێنێتەوە و لە نێوانیاندا یەکگرتوویی دروست بکات، بزانێت دەق چۆن لە شوێنێکدا دەژیێت، ڕووناکی چۆن مانای وشەیەک دەگۆڕێت، میوزیک چۆن هەستی بینەر ئاراستە دەکات و جووڵەی ئەکتەر چۆن پەیوەندیی نێوان جەستە و فەزا دروست دەکات؛ لە ساڵی ١٩٠٥ بە نمایشکردنی «خەونێکی شەوی هاوین»ـی شێکسپیر ناوبانگێکی زۆری پەیداکرد، چونکە نمایشەکەی لە قسەکردنی زۆر و وتارخوێندنەوەی ڕێزدارانە ڕزگار کرد و بە خێرایی، ئاسانی، یاری و ڕەنگینیی شانۆیی پڕ کرد، بەم شێوەیە ئەو نیشانی دا کە کلاسیکبوونی دەق نابێت ببێتە هۆی مردنی نمایش، بەڵکو دەقی کۆن دەتوانێت بە شێوەیەکی نوێ لەبەردەم بینەری نوێدا بژیێتەوە؛ توێژینەوەیەکی زانکۆیی لەسەر بەرهەمەکانی ئەو نمایشە دەڵێت کە ڕینهارت لە ماوەی سیوچوار ساڵدا زیاتر لە سی جار ئەو کاری شێکسپیرییەی نمایش کرد و هەموو نمایشەکانی بە هێزی وێنەیی و تاقیکردنەوەیی ناسراون، بۆیە «خەونێکی شەوی هاوین» تەنها نمایشێک نەبوو لە کارنامەکەی، بەڵکو بوو بە تاقیگەیەکی بەردەوام بۆ گۆڕینی شانۆ و پەیوەندیی مرۆڤ لەگەڵ خەیاڵ؛ لە نمایشی یەکەمی بەرلین، دارستانی شانۆیی بە دار و لق و موس دروستکرابوو و شانۆیی سووڕاو دوو جیهانی جیاوازی شار و دارستانی لە یەکدی جیا دەکردەوە، بەڵام لە نمایشەکانی دواتردا دیکۆر سادەتر بوو و ڕووناکی و سێبەر بوونە جێگرەوەی زۆرێک لە شتە ماددییەکان؛ ئەم گۆڕانە نیشان دەدات کە تیۆریی ڕینهارت لە پڕکردنی شانۆ بە شتی زۆروزەوەند کورت نەدەبووەوە، بەڵکو بنەمایەکەی بریتی بوو لە گونجاندنی هەر توخمێک لەگەڵ مانا و هەستی نمایش، جا ئەو توخمە دیکۆرێکی گەورە بێت یان تەنها ڕووناکی؛ لە ڕوانگەی ڕینهارتەوە شانۆ هونەرێکی یەکگرتووە، واتە هونەرەکان لە شانۆدادا نابێت بە شێوەی جیاجیا کار بکەن، بەڵکو دەبێت وەک جەستەیەکی زیندوو بە یەکەوە ببەسترێن؛ ئەم بیرۆکەیە نزیکە لە ئاواتی کاری هونەریی تەواو، بەڵام جیاوازیی ڕینهارت لە بیرمەندانی تەنها تیۆریدا ئەوەیە کە ئەو بیرۆکەکەی لە تاقیکردنەوەی ڕاستەوخۆی شانۆدا جێبەجێکرد و گۆڕینی بینەر بە شایەتییەکی زیندوو؛ موزەخانەی گوگنهایم لە بڵباو ڕینهارت بە دەرهێنەرانێک دەناسێنێت کە بۆ کاریگەریی هەستیی بینەر، دیکۆر، میوزیک و دەربڕینی ڕووی ئەکتەرەکانی بەهێز کرد و لە نێوان نمایشە بچووکە نزیکەکان و بەرهەمە گەورەکاندا بە ئازادی دەجووڵایەوە؛ ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی تیۆرەکەی ڕینهارت باوەڕی نەبوو کە تەنها یەک شێوازی ڕاست بۆ شانۆ هەبێت، چونکە نمایشێکی دەروونی پێویستی بە شانۆیەکی بچووک و پەیوەندییەکی نزیک لەگەڵ بینەر هەیە، بەڵام نمایشێکی ئەفسانەیی یان ئایینی دەتوانێت لە مەیدانێکی کراوە و لەگەڵ کۆمەڵێکی گەورەی ئەکتەر و میوزیکدا بەهێزتر بێت؛ لە ناو ئەو پڕۆژەیەدا شانۆ ئەو گرنگیی تایبەتی هەیە، چونکە ڕینهارت لە شانۆیی ئەڵمانی شوێنێکی بچووک دروستکرد بۆ نمایشەکانی کە پێویستیان بە نزیکیی ئەکتەر و بینەر هەبوو، بەم کارەوە شانۆی بچووک نەک بەرهەمێکی بێ بایەخ، بەڵکو شێوازێکی جیاوازی تێگەیشتن لە ئەداکردن و گوێگرتن بوو؛ لە بەرامبەردا، بەرهەمی «موعجیزە» کە ساڵی ١٩١١ لە شاری لەندەن نمایش کرا، نزیکەی دووهەزار ئەکتەر، ژەنیار، سەماکار و کارمەندی تێدا بەشدار بوون و بەبێ گفتوگۆی دراماتیکی زۆر، دراما و ڕێوڕەسمی ئایینیی لە یەکدا کۆکردەوە؛ ئەمە نیشان دەدات کە تیۆریی ڕینهارت لەگەڵ قەبارەی نمایش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی نییە، واتە نمایشێکی بچووک دەتوانێت بەهێزی هونەری بێت و نمایشێکی زۆر گەورەش دەتوانێت ئەگەر ڕووحی یەکگرتوویی نەبێت، تەنها ببێتە سەیرانێکی بێ‌ناوەڕۆک؛ یەکێک لە هەڵە تێگەیشتنە باوەکان ئەوەیە کە ڕینهارت تەنها بە نمایشە گەورە و پڕزەحمەتەکان دەناسرێت، لە کاتێکدا بنەمای کارەکەی بریتی بوو لە گۆڕینی شێوەی پەیوەندیی بینەر لەگەڵ نمایش، چ لە ژوورێکی بچووکدا بێت و چ لە مەیدانی شارێکدا؛ ڕینهارت لە ساڵی ١٩١٠ بە نمایشکردنی «ئۆدیپی پاشا»ی سۆفۆکل، یەکێک لە گەورەترین زیندووکردنەوەکانی درامای یۆنانیی کۆنی لە سەدەکانی نوێدا ئەنجام دا و لە ساڵی ١٩٢٠ لەگەڵ هۆگۆ فۆن هۆفمانستال و ڕیچارد شتراوس لە دامەزراندنی فێستیڤاڵی ساڵزبورگدا ڕۆڵی سەرەکیی هەبوو؛ یەکەمین ڕووداوی فێستیڤاڵەکە لەساڵی ١٩٢٠ لە مەیدانی کاتەدرایی ساڵزبورگ بە نمایشکردنی «هەرکەس» لە دەرهێنانی ڕینهارت بەڕێوە چوو و، ئەم هەڵبژاردنی شوێنە خۆی بەشێک بوو لە تیۆرەکەی، چونکە ئەو شوێنی مێژوویی و شارستانی بە دیکۆری ئامادە نەدەبینی، بەڵکو بەشێک لە مانای نمایش و بیرەوەریی کۆمەڵایەتیی دەزانی؛ لە پەیامی فێستیڤاڵی ساڵزبورگدا هاتووە کە ئامانجی ڕینهارت ئەوە بوو شانۆ بگەڕێنرێتەوە بۆ ئەو تایبەتمەندییە جەژن‌ئامێز و پڕهەستەی کە لە شانۆی یۆنانیی کۆن و ڕێوڕەسمی کڵێسادا هەبوو، بەڵام ئەمە بە مانای گەڕانەوەی کوێرانە بۆ ڕابردوو نەبوو، بەڵکو بە مانای نوێکردنەوەی ڕابردوو لە شوێن و کاتی نوێدا بوو؛ لەم ڕوانگەیەوە ڕینهارت شانۆی لە ژووری داخراوی تیاتر دەرخست و بردییە ناو شار، باغ، مەیدان و کۆشک، چونکە باوەڕی وابوو شوێن تەنها دەرگایی نمایش نییە، بەڵکو خۆی دەقێکی بێ‌وشەیە؛ لە نمایشەکانی دەرەوەدا هەوڵی دەدا سروشتی ڕاستەقینە بە شێوەیەکی زۆر وێنەیی بەکاربهێنێت، بۆ نموونە کاناڵێکی ڕاستەقینە لە ڤینەسیا دەتوانێت ببێتە بەشێک لە شانۆ و دارستانی ڕاستەقینە دەتوانێت هەستی خەون و ترس و ئازادی لەلای بینەر دروست بکات؛ بەڵام ئەو سروشتەی بە شێوەی بێ‌ئامانج بەکارینەهێنا، بەڵکو بە ڕووناکی، کۆنتراست، جلوبەرگ و جووڵە ئاراستەی کرد بۆ ئەوەی سروشت لە دۆخێکی سادەی ژینگەوە بگۆڕێت بۆ هێمایەکی دراماتیکی.
هەروەها هەندێک لێکۆڵەر بەهۆی جۆراوجۆریی زۆری بەرهەمەکانیەوە گومان دەکەن کە شێوازێکی یەکگرتووی تایبەتی هەبووبێت؛ بەڵام ئەم ڕەخنەیە لەگەڵ بەڵگەکانی کاری ئەو بە تەواوی ناگونجێت، چونکە شێوازی ڕینهارت لە دووبارەکردنەوەی هەمان دیکۆر و هەمان ئاوازدا نییە، بەڵکو لە باوەڕەکەیدایە کە هەر دەقێک و هەر بینەرێک شوێن و شێوازی تایبەتی خۆی دەوێت؛ بۆیە دەتوانرێت بڵێین یەکسانیی کارەکانی ئەو لە جۆراوجۆرییەکەیدا شاراوەیە، نمایشە بچووکەکان، بەرهەمە گەورەکان، درامای کۆن، نمایشنامەی نوێ، شانۆیی هۆڵ، مەیدانی کراوە و فیلم، هەموویان بە یەک بنەما دەبەسترێنەوە و ئەویش ئەوەیە شانۆ دەبێت لە ڕێگەی هەموو هێزەکانی خۆیەوە کاریگەرییەکی تەواو لەسەر هەستی بینەر دابنێت؛ کاریگەریی ڕینهارت تەنها لەسەر نمایشەکانی خۆی نەماوە، بەڵکو ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی کارگردانی وەک دەسەڵاتی داهێنەر کراوە کرد و لەسەر شانۆی وێنەیی، ڕووناکیی مۆدێرن، شانۆی مەیدانی و تەنانەت سینەمای دەربڕینیی ئەڵمانی کاریگەری دانا؛ پەیوەندیی ئەو لەگەڵ برێشتیش گرنگە، چونکە برێشت لە ساڵی ١٩٢٤دا وەک نووسەر لە شانۆیی ڕینهارت کاری کرد، بەڵام پاشان بە تیۆریی شانۆی ئەپیکی و بیرکردنەوەی ڕەخنەییی خۆی لە هەستی سەرسوڕمانیی ڕینهارت دوورکەوتەوە؛ ئەم جیاوازییە نیشان دەدات کە شانۆی سەرسوڕمان و شانۆی هۆشیارکردنەوە دەتوانن لە مێژووی یەکدا تێکەڵ ببن و لە یەک کارگەی هونەرییەوە دوو ئاراستەی جیاواز سەر هەڵبدەن؛ لە کۆتاییدا ماکس ڕینهارت پێویست نییە تەنها بە ناوی دەرهێنەرێکی کۆن یان بە دامەزرێنەری فێستیڤاڵێکی بەناوبانگ بخوێندرێتەوە، چونکە ئەو پرسیارێکی هەمیشە زیندووی بۆ شانۆ بەجێهێشتووە: ئایا شانۆ تەنها شوێنی گواستنەوەی دەقە، یان دەتوانێت خۆی ببێتە جیهانێکی تەواو لە ڕووناکی و دەنگ و جەستە و خەیاڵ و کۆبوونەوەی مرۆڤەکان؟ وەڵامی ڕینهارت بە کردار ئەوەیە کە شانۆ کاتێک زیندووە کە دەق و ئەکتەر و شوێن و بینەر لە یەک ساتدا بە یەکەوە هەناسە بدەن؛ ئەم وەڵامە هێشتا بۆ شانۆی ئەمڕۆ گرنگە، چونکە لە سەردەمی تەکنەلۆجیا و وێنەی خێرا و سەرنجی پەرش‌وبڵاودا، ڕینهارت بیرمان دەخاتەوە کە کاریگەریی شانۆ تەنها بە زۆریی ئامرازەکان پێوانە ناکرێت، بەڵکو بەوە پێوانە دەکرێت کە چۆن هەموو ئامرازەکان بۆ دروستکردنی هەست و مانا و پەیوەندییەکی ڕاستەقینە لەگەڵ بینەر بەکاردهێنرێن؛ بەو مانایە، تیۆریی ماکس ڕینهارت نەخشەیەکی داخراو نییە بۆ دووبارەکردنەوە، بەڵکو بانگهێشتێکە بۆ ئەوەی هەر کارگردانێک بە گوێگرتن لە شوێن و دەق و کۆمەڵگا، شێوازی تایبەتی خۆی بۆ زیندووکردنەوەی شانۆ بدۆزێتەوە.