جەواهر سدیق
مێژووی گەلی کورد، مێژووی خەباتێکی بەردەوامە بۆ مانەوە و سەرفرازی. لەم کاروانە پڕ لە هەوراز و نشێوەدا، ئافرەتی کورد تەنیا چاودێرێکی بێدەنگ یان قوربانییەکی لێقەوماو نەبووە، بەڵکو پایەیەکی سەرەکی، بزوێنەرێکی ڕاستەقینە، و داڕێژەرەوەی ناسنامەی شۆڕشەکان بووە. لەکاتێکدا داگیرکەران هەمیشە هەوڵی سڕینەوەی بوونی نەتەوەیی کوردیان داوە، ژنی کورد وەک قەڵایەکی مەزن لەناو ماڵ و لەناو سەنگەرەکاندا ڕووبەڕووی ئەم شاڵاوانە بووەتەوە.
خاتوو گۆڤەند محەمەد، بەرپرسی ناوەندی سەفین(ی.ئا.ک)، بۆ تۆڕی میدیایی هێلین سەبارەت بە ڕۆڵی ئافرەتی کورد لە شۆڕش و ڕاپەڕینەکانی گەلی کورددا ئاوا باس لە مێژووی ئافرەتان دەکات:
وێنەی ئافرەتانی کورد لەسەر ئاستی جیهان ئەوەیە کە خەباتی ئافرەت تەنیا لەپشت بەرەکانی جەنگەوە سنووردار نەبووە. کاتێک نیشتمان دەکەوێتە مەترسییەوە، ژنی کورد پرچی دەهۆنییەوە، کڵاشی لەپێ دەکرد، و تفەنگی دەکردە شانی. لە مێژووی کۆن و نوێدا، ژنانی پێشمەرگە و شەڕڤانان لە چیابڕەکانی کوردستان، لە کۆبانێ و لە شەڕی دژ بە داعشدا سەلماندیان کە هێزی ئێرادەی ئەوان بووەتە سیمبولی ترس بۆ داگیرکەران.
داگیرکەران هەمیشە هێرشیان بۆ سەر زمان و ناسنامەی کوردی هێناوە؛ لەم کاتانەدا دایکی کورد بووەتە قوتابخانە. لەڕێگەی لاولاوە (ڵایەڵایە)، چێرۆکە مێژووییەکان، و گوتنی داستان بە زمانی دایک، نەوە لەدوای نەوە ڕۆحی نیشتمانپەروەرییان لەناو دڵی منداڵاندا دەچاند.
لە شۆڕشە کۆنەکاندا (سەردەمی خانەدان و میرنشینەکان)، مێژوو ناوی چندین ژنی مەزنی تۆمارکردووە کە ڕابەرایەتیی کۆمەڵگە و تەننانەت جەنگەکانیشیان کردووە. یەکێک لەوانە:
قەدەمدێر (قەدەمی خێر): شێرهژنی لۆڕستانی کە لە دژی زوڵمی شای ئێرانی چەکی هەڵگرت و سەرکردایەتیی هۆزەکەی دەکرد.
حەبسەخانی نەقیب: پێشەنگی ڕووناکبیری و کۆمەڵایەتی لە سلێمانی کە پشتیوانیی دارایی و مەعنەویی گەورەی شۆڕشی شێخ مەحمودی حەفید بوو، و یەکەم قوتابخانەی ژنانی دامەزراند.
خانزادی میری سۆران: کە لەدوای هاوسەرەکەی حوکمی میرنشینی سۆرانی کرد، و قەڵا و سەنگەری بەرگریی دروستکرد.
وتەیەکی مێژوویی لەسەر پێگەی ژنی کورد دەڵێت: “ژنان لە کۆمەڵگەی کوردیدا خاوەن هێزێکی سروشتین؛ کاتێک ئاشتییە، هێمای ژیان و جوانیین، و کاتێک جەنگە، چیاناکانیش لە ئاستی ئیرادەیاندا دەچەمێنەوە. ئەوان لە یەک کاتدا هەم دایکی نیشتمانن و هەم پاسەوانی سەنگەرن.”
تواناسازیی ئافرەت؛ کلیلی گەشەی بەردەوامی کۆمەڵگەیە لە کوردستاندا بۆ تۆڕی میدیایی هێلین
ڕاژان عەبدولڕەحمان بۆ هێلین میدیا بەم شێوازە باس لەم بابەتە دەکات:
سەرەتا، لە جیهانێکدا یان لە قۆناغێکدا کە ململانێ لەسەر ئاو، وزە، و تەکنەلۆجیا ململانێیەکی سەختە، وڵاتان لەوە گەیشتوون کە سامانی ڕاستەقینە خودی مرۆڤە. بەڵام ئەگەر نیوەی ئەو سامانە کە ئافرەتانن پشتگوێ بخرێن، ئەوا قسەکردن لەسەر گەشەی بەردەوام تەنیا دروشمێکی بێناوەڕۆک دەبێت.
تواناسازیی ئافرەت ئیتر بژارە نییە، بەڵکو پێویستییەکی نەتەوەیی و ئابوورییە. چەمکی تواناسازی واتە دابینکردنی پەروەردە، ماف، دەرفەتی کار، و بڕیاردان بۆ ئافرەت؛ واتە گواستنەوەی کەسێکی بەکارهێنەر بۆ کەسێکی داهێنەر. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئامانجەکانی گەشەی بەردەوامدا بەڕوونی دەڵێت: ‘بێ یەکسانیی ڕەگەزی، گەشەی بەردەوام بوونی نییە.’
رەوشی ئێستەی ئافرەتانی کورد (بەپێی ئاماری وەزارەتی پلان دانان لە هەرێمی کوردستان):
پەروەردە: ڕێژەی خوێندنی کچان لە قۆناغی زانکۆ گەیشتووەتە 48%، کە ئەمە دەستکەوتێکی گەورەیە.
ئابووری: تەنیا 15%ی ئافرەتان بەشداری لە بازاڕی کاردا دەکەن، کە ئەمە کەمترین ڕێژەیە لە ناوچەکەدا.
سیاسی: بەهۆی کۆتای 25%ی ڕێژەی ئافرەتان لە پەرلەمان، ڕێژەیەکی باشە؛ بەڵام هێشتا بەشێوەیەکی گشتی بەشداریی سیاسیی ئافرەت لە ئاستی پێویستدا نییە و دەبێت تواناکانی ئافرەت لە هەموو سێکتەرەکانی کۆمەڵگەدا بەکاربهێنرێن.
کاریگەریی ڕاستەوخۆی تواناسازیی ئافرەت لەسەر گەشەی بەردەوام:
ئابووریی بەهێزتر: کاتێک ئافرەتێک قەرزی بچووک وەردەگرێت و پرۆژەیەکی بچووک دەکاتەوە، ئەو پارەیە 90%ی دەچێتە ناو خێزان و خوێندنی منداڵان. بەپێی لێکۆڵینەوەی بانکێکی ناوخۆیی، ئەگەر ڕێژەی بەشداریی ئافرەت لە کاردا لە 15%ەوە بەرزبێتەوە بۆ 30%، داهاتی گشتیی هەرێم دەتوانێت 7% زیاد بکات.
بەربەستەکانی بەردەم ئافرەتان:
کولتووری: هێشتا بیرۆکەی “شوێنی ئافرەت ماڵە” بەربەستێکی مەزنە.
یاسایی: جێبەجێنەکردنی یاسای توندوتیژیی خێزانی و نەهێشتنی نایەکسانی لە مووچەدا.
پێشنیاز بۆ چارەسەر (سێ هەنگاوی کرداری):
1. وەبەرهێنان لە پەروەردە و ڕاهێنانی پێشەیی: زانکۆ و پەیمانگاکان پێویستە کۆرسی بەردەوام بۆ کچان بکەنەوە لەپێناو گەشەی بەردەوامدا.
2. پشتیوانیی ئابووری: بانکەکان و حکومەت پێویستە سندووقی قەرزی بێسوود بۆ ئافرەتانی خاوەن پرۆژە دابنێن.
3. گۆڕینی بیرکردنەوە: میدیا، ڕێبەرانی ئایینی، و حیزبەکان پێویستە وێنەی ئافرەتی سەرکەوتوو بکەنە نموونە، نەک تەنیا باسی قوربانیدان بکەن.
لە کۆتاییدا، گەشەی بەردەوام واتە گەشەیەک کە نەوەی ئێستا و داهاتوو سوودی لێ ببینن. ئەگەر ئیمە نیوەی دانیشتووانەکهمان بێتوانا بهێڵینەوە، ئەوا ئەو گەشەیە کوێر دەبێت. تواناسازیی ئافرەت تەنیا پرۆژەی مافی مرۆڤ نییە، بەڵکو پرۆژەیەکی ئابووری، ئاشتی، و نەتەوەییە؛ کاتێک ئافرەتی کورد بەتوانا دەبێت، کوردستان دەبێتە خاوەن توانایەکی بەهێزتر.