نورەدین جاف
سۆفیگەری و هونەر لە خاڵێکی چارەنووسگۆڕدا کۆ دەبنەوە: گەڕان بەدوای ڕاستی و جوانیی ناوەوە، نەک تەنها ڕواڵەتی دەرەوە.
سۆفی تەنها لە ڕێگەی چاوە فیزیکییەکەوە دنیا نابینێت، بەڵکو بە چاوی دڵ هەستی پێ دەکات. بە هەمان شێوە هونەرمەندی ڕاستەقینە تەنیا فۆرم بەرهەم ناهێنێتەوە، بەڵکو هەوڵ دەدات پەردەی سەر ڕۆحە شاراوەکەی لا بدات.
لە سۆفیگەریدا جوانی دەبێتە ڕێگایەک بۆ مەعریفە، هونەریش دەبێتە ئامرازی تێڕامان و تێپەڕاندن. بۆیە بۆمان دەردەکەوێت کە مۆسیقا، شیعر، خۆشنووسی، سەما و تەنانەت ڕەنگ لە نیگارکێشاندا هەموویان دەتوانرێت بگۆڕدرێن بۆ حاڵەتێکی یادەوەری بێدەنگ یان دەربڕینی ڕۆحی.
جگە لەوەش سۆفی حاڵەتێکی دابڕان لە ماددییەت ئەزموون دەکات، لە کاتێکدا هونەرمەندی ئەبستراکت لە بەرامبەردا هەوڵ دەدات فۆڕمی ڕاستەوخۆ بەرەو مانایەکی قووڵتر تێپەڕێنێت. ئەو دووانە لە کایەی هێما و پێشنیاردا کۆ دەبنەوە.
هونەر، لە ناوەڕۆکەکەیدا، پرسیارێکە و سۆفیگەری، لە ناوەڕۆکەکەیدا، گەشتێکە؛ هیچ کامیان بەدوای وەڵامێکی یەکلاکەرەوەدا ناگەڕێن، بەڵکو بەدوای نزیکبوونەوەیەکی بەردەوامدا دەگەڕێن بۆ ڕۆشنگەری.
بۆیە دەکرێ بڵێین سۆفیگەری لە هونەر جیا نییە؛ بە ڕاستی ڕەنگە ئەوە ڕۆحی شاراوە بێت کە ڕەسەنایەتی و سەرسوڕمانی خۆی بە هونەر دەبەخشێت.
کاتێک مێژووی هونەر دەکۆڵینەوە، کاریگەریی سۆفیگەری لە زۆر ئەزموونی داهێنەرانەدا بە ئاشکرا دەبینین:
لە شیعرەکانی مەولەویدا کە خۆشەویستی دەبێتە زمانێکی گشتگیر؛
لە شیعری حەلاجدا ئازار دەبێتە دەروازەی زانست؛
لە تابلۆی ئەو هونەرمەندانەی کە بێدەنگی زیاتر لە شتەکان وێنا دەکەن.
سۆفی بەدوای ڕازاندنەوەدا ناگەڕێت، بەڵکو بەدوای جەوهەردا دەگەڕێت. بە هەمان شێوە هونەری قووڵ لە تەماشاکردنی بینراودا ناوەستێت، بەڵکو پرسیارەکان لەناو بینەردا بەئاگا دەهێنێتەوە. هەر لەبەر ئەمەشە کە تابلۆی ئەبستراکت دەبینین هەندێک جار لە حاڵەتێکی ئیکستازی سۆفیگەری دەچێت؛ تەنها بە ئەقڵ لێک نادرێنەوە، بەڵکو بە هەست و ئینتێزیۆن لێک دەدرێنەوە.
تەنانەت ڕەنگ لە هونەری سۆفیگەریدا تەنیا هەڵبژاردنێکی جوانیناسی نییە؛ ڕەنگە شین نوێنەرایەتیی فراوانبوونی ڕۆح و پاکی، سپی و نەبوونی ڕەش، نوێنەرایەتیی تێڕامان و، زێڕ نوێنەرایەتیی ڕووناکییەکی ناوەوە بکات کە تەنها بە چاو نابینرێت.
لە مۆسیقاشدا، وەک لە سروود و دەروێشی سەماکردندا، جووڵە دەگۆڕێت بۆ نوێژ و، ڕیتم دەگۆڕێت بۆ تێپەڕبوونێک لە زەمینییەوە بۆ ڕۆحی.
یەکگرتنی نێوان سۆفیگەری و هونەر تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو تامەزرۆیەکی هاوبەشە: تامەزرۆیی بۆ ڕەها، بۆ جوانییەکی سەرەتایی، بۆ شتێک کە زیاتر هەستی پێ دەکەین لەوەی کە دەتوانین ڕوونی بکەینەوە.
بۆیە کاتێک هونەرمەندێک بەڕاستی تایبەتە بە هونەرەکەی، لە دۆخی عیرفان نزیک دەبنەوە؛ هەردووکیان ڕێگایەکی دوور و درێژی گومان و تێڕامان و خۆبەزلزانین و پاشان دۆزینەوە دەبڕن.
هونەرمەند بەدوای وێنەیەکدا دەگەڕێت کە بە ئاسانی نابینرێت، عیرفانیش بەدوای مانایەکدا دەگەڕێت کە بە ئاسانی دەرنەبڕێت.
لە ساتەوەختی خوڵقاندندا، ڕەنگە نیگارکێش، شاعیر، یان مۆسیقاژەن هەست بکات کە ئەوان بە تەنیا بەرهەمەکە دروست ناکەن، بەڵکو وەک ئەوەی شتێکی شاراوە بەناویاندا تێدەپەڕێت؛ ئەمەش هاوشێوەی ساتەوەختی وەحی عیرفانییە، کاتێک دڵ دەبێتە ئاوێنەیەک کە ڕووناکی وەردەگرێت.
هونەری ڕاستەقینە لە لوکسەوە لەدایک نییە، بەڵکو لە ئازار و لە پرسیار و هەندێکجار لە تەنیایی و لە ئارەزووی قووڵ بۆ تێگەیشتن لە بوون. بە هەمان شێوە عیرفان دەربازبوون نییە لە ژیان، بەڵکو نوقمبوونە لە قووڵترین ماناکەیدا.
هەر لەبەر ئەمەشە زۆرجار هونەرمەندان دەبینین کە بۆ تەنیایی ڕاکێشراون، نەک وەک کشانەوەیەک، بەڵکو وەک فەزای گوێگرتن؛ چونکە هەندێک جار بێدەنگی لە وشەکان ڕاستترە و بۆشایی لە تابلۆیەکدا دەتوانێت لە پڕبوون قسەخۆشتر بێت.
عیرفان و هونەرمەند کوالیتییەکی دەگمەنیان هەیە:
هەردووکیان دەزانن کە ڕاستی خاوەندارێتی نییە، بەڵکو تەنها دەستی لێدەدرێت. وە ئەو جوانییە تەنها ئەوە نییە کە دەیبینین، بەڵکو ئەوەیە کە لە ناوەوە بەئاگامان دەهێنێتەوە.
کاتێک هونەر دەبێتە نوێژ و،
ڕەنگ دەبێتە زیکر و،
شیعر دەبێتە دەروازەیەک بۆ خودی باڵا،
لەوێوە عیرفان دەست پێ دەکات؛ لەوێدا هونەری ڕاستەقینە لەدایک دەبێت.