ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
جیهان ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاستەنگی ژینگەیی بووەتەوە كە پێویستیان بە سەرنج و هەنگاوی خێرا هەیە. لە كارەساتەكانی گۆڕانی كەشوهەوا و لەدەستدانی فرەچەشنیی زیندوویەتی و پیسداگەڕانی پلاستیك، ئەم چەند خاڵە وێنەیەكی مەترسیدار بۆ پێویستی خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییەكان نیشان دەدەن.
مەعروف مەجید سەرۆكی ڕێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا كە وێنەیەكی بۆ هەولێر ناردووە، بە وردی باسی لەو وێرانكارییەكە كردووە كە مرۆڤ بەرامبەر ژینگە كردوویەتی، لە سەرەتادا ئەو نووسیویەتی:
گەرمداگەڕانی زەوی بەهۆی سووتەمەنییە بەردەڵاکینەکان
ساڵی ٢٠٢٥ یەكێك بووە لە سێ ساڵە هەرە گەرمەکەی تا ئێستای مێژوو. ئەو دە ساڵەی ڕابردوو (٢٠١٥-٢٠٢٥) هەرهەموویان لە لیستی گەرمترین ساڵەكاندا بوون. گازە گەرمكەرەكان (CO2، میسان، ئۆكسیدی نایترۆس) ئاستی پێوراوی تێپەڕاندووە؛ ئەم گەرمداگەڕانە بووەتە هۆی ئاگركەوتنەوە لە دارستانەكاندا، هێرشهێنانی كوللە و شەپۆلی گەرمای بكوژ.
سیاسەتاویكردنی قەیرانی كەشوهەوا
سەرەڕای ڕاستییە زانستییەكان، كێشەی ژینگە كراوەتە كەرەستەیەكی سیاسی؛ بۆ نموونە، گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ بۆ دەسەڵات لە ساڵی ٢٠٢٥ بووەتە هۆی پاشەكشەی گەورە لە یاسا ژینگەییەكان و كشانەوە لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان، ئەمەش كاریگەرییەکی نەرێنیی لەسەر هەوڵە جیهانییەكان هەبووە.
لەدەستدانی فرەچەشنی زیندوو
لە ٥٠ ساڵی ڕابردوودا، ڕێژەی ئاژەڵە كێوییەكان ٦٨٪ كەمی كردووە؛ زانایان هۆشداری دەدەن كە ئێمە لە ناوەڕاستی شەشەمین “قڕکەوتنی بەكۆمەڵ”داین؛ پێشبینی دەكرێت هەتا ٢٠ ساڵی دی ٥٠٠ جۆری ئاژەڵی وشكانی بە یەكجاری لەناو بچن.
پیسداگەڕان بە پلاستیك
ساڵانە ١٤ملیۆن تۆن پلاستیك دەڕژێتە ناو زەریاكانەوە. ٩١٪ی ئەو پلاستیكانەی تا ئێستا دروست كراون دووبارە بەكار نەهێنراونەتەوە و مردەوژین نەکراونەتەوە (Recycle)؛ پلاستیك ٤٠٠ ساڵی دەوێت بۆ شیبوونەوە، كە كاریگەری درێژخایەنی لەسەر تەندروستیی مرۆڤ و ژینگە دەبێت.
بڕینەوەی دارستانەكان
لە هەر كاتژمێرێكدا، بەقەد ڕووبەری ٣٠٠ یاریگای تۆپی پێ دارستان دەبڕدرێتەوە، ئەگەر بەم شێوەیە بەردەوام بێت، تا ساڵی ٢٠٣٠ تەنها ١٠٪ی دارستانەكانی جیهان دەمێنێتەوە، بەرازیل، كۆنگۆ و ئەندۆنیزیا زۆرترین بڕینەوەی دارستانیان تێدایە.
پیسداگەڕانی هەوا
ساڵانە ٤.٢ بۆ ٧ ملیۆن كەس بە هۆی پیسداگەڕانی هەواوە گیان لەدەست دەدەن، لە باشووری ئاسیا، پیسداگەڕانی هەوا تەمەنی مرۆڤ بە تێكڕای ٥ ساڵ كەم دەكاتەوە.
بەهەدەردانی خۆراك
یەک سێهەک (یەك لەسەر سێ)ـی ئەو خۆراكەی بۆ مرۆڤ بەرهەم دەهێنرێت (١.٣ملیار تۆن) بەهەدەر دەچێت، ئەم خۆراكە بەهەدەردراوە بەرپرسە لە ٢٥٪ـی گازە گەرمكەرەكان؛ ئەگەر پاشماوەی خۆراك وڵاتێك بووایە، دەبووە سێیەم گەورەترین وڵاتی پیسكەر لە دوای چین و ئەمریكا.
توانەوەی بەستەڵەكەكان و بەرزهەڵکشانی ئاستی دەریا
ئاستی ئاوی دەریاكان ساڵانە ٣.٢ ملم بەرز دەبێتەوە، ئەگەر بەستەڵەكی گرینلاند بە تەواوی بتوێتەوە، ئاستی ئاوی دەریاكان ٦ مەتر بەرز دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ژێرئاوكەوتنی شارە كەناراوییەكانی وەك بانكۆك، دوبەی و مانیلا.
كشتوكاڵی نەریتی
سیستەمی خۆراكی هۆکاری یەک سێهەکی گازە گەرمكەرەكان. ٦٠٪ی زەوییە كشتوكاڵییەكان بۆ بەخێوكردنی مەڕوماڵات بەكار دێن، ئەمەش بڕێكی یەكجار زۆر ئاوی شیرین و زەوی بەهەدەر دەچێت.
تێكچوونی خاك
نزیكەی ٤٠٪ی خاكی گۆی زەوی داڕزاوە؛ بەهۆی بەكارهێنانی ماددە كیمیاییەكان و كشتوكاڵی نادروست، پیتی خاك كەم بووەتەوە، ئەمەش هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی خۆراكی ٩ملیار كەس لە داهاتوودا.
ناسەقامگیریی ئاسایشی خۆراك و ئاو
ساڵانە ٦٨ملیار تۆن خاكی بەپیت بەهۆی لافاو و باوە لەناو دەچێت، تەنها ٣٪ی ئاوی جیهان شیرینە و زۆربەیشی لە بەستەڵەكەكاندایە.
مۆدەی خێرا
پیشەسازی مۆدە بەرپرسە لە ١٠٪ی گازە گەرمكەرەكانی جیهان. ساڵانە ٩٢ملیۆن تۆن پاشماوەی قوماش فڕێ دەدرێت، ملیۆنان تۆن جلوبەرگی كۆن لە بیابانەكانی وەك “ئاتاكاما” لە چیلی كۆ كراونەتەوە كە شی نابنەوە.
ڕاوەماسیکردنی بێسەروبەر
زیاتر لە ٣ملیار كەس بۆ پرۆتین پشت بە ماسی دەبەستن. ٣٠٪ی ناوچە پڕ لە ماسییەکانی دنیا بەهۆی ڕاوی بێسەروبەرەوە خەریكە بەتاڵ دەبنەوە لە ماسی، ئەمەش هاوسەنگییە ژینگەییەکەی زەریاكان تێك دەدات.
دەرهێنانی كۆباڵت
كۆباڵت پێكهاتەیەكی سەرەكییە بۆ پاترییەکەی ئۆتۆمبێلە كارەباییەكان، بەڵام دەرهێنانی لە وڵاتی كۆنگۆ دەبێتە هۆی پیسداگەڕانی ڕووبارەكان، تیشكدانی یۆرانیۆم و پێشێلكردنی مافی كرێكاران و منداڵان.
ڕۆژی جیهانی زەوی بۆ یەكەم جار لە ٢٢ی نیسانی ١٩٧٠ بەڕێوە چوو، بیرۆكەكە لەلایەن سیناتۆر گەیلۆرد نیلسۆن و بە هاوكاریی چالاكوان دێنیس هایس هاتە كایەوە، دوای ئەوەی شایەتحاڵی كاریگەرییە وێرانكەرەكانی ڕژانی نەوتی ساڵی ١٩٦٩ بوون لە كەناراوەكانی ئەمریكا.
لە ساڵی ١٩٩٠دا، ئەم ڕۆژە ناسنامەی نێودەوڵەتی وەرگرت و لە ساڵی ١٩٩٢دا زەمینەسازی كرد بۆ كۆنفرانسی مێژوویی “لووتكەی زەوی” لە شاری ڕیۆ دی جانیرۆ.