سەهەند کۆیی
پیشەسازیی چنینی دەستی لە مێژووی نەتەوەکاندا تەنها وەک کەرتێکی ئابووری نەبینراوە، بەڵکو وەک ڕەنگدانەوەی کلتوور، هونەر و ناسنامەی نەتەوەیی تەماشاکراوە. لەم چوارچێوەیەدا، کارگەی مافووری کۆیە وەک دامەزراوەیەکی فەرمی کە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانە و لە چوارچێوەی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ڕۆشنبیری و هونەری هەولێر: (بەشی بنکەکانی مافووری دەستکرد)، پۆلێن دەکرێت، وەک یەکێک لە ناوەندە پیشەییە گرنگەکان لە ناوچەکەدا دەردەکەوێت کە مێژوویەکی دەوڵەمەندی لە بواری بەرهەمهێنانی مافووری دەستکرددا هەیە. ئەم کارگەیە نەک هەر ناوەندێکی پیشەسازی بووە، بەڵکو قوتابخانەیەکی هونەری بووە بۆ پاراستنی نهخشه و ڕەنگە ڕەسەنەکان. لەم بابەتەدا بە وردی تیشک دەخەینە سەر مێژووی دامەزراندن، پێکهاتەی کارگەکە، میانیزمەکانی کارکردن و ئەو گۆڕانکارییە مرۆیی و کارگێڕییانەی کە بەسەر ئەم دامەزراوەیەدا هاتوون، بە ئامانجی تێگەیشتن لە بایەخی زانستی و پیشەیی ئەم کارگەیە لە ڕابردوو و ئێستادا.
مێژووی دامەزراندن و یەکەم هەنگاوەکانی کارگێڕی
کارگەی مافووری کۆیە لە ڕێکەوتی: ( ١٩٧١/٥/١ )، وەک پڕۆژەیەکی بەرهەمهێنانی حکومی دەستی بە چالاکییەکانی کرد. پێک هێنانی ئەم دامەزراوەیە لەو سەروەختەدا، وەڵامدانەوەیەک بوو بۆ خواستی بازاڕ و بایەخدان بە کەرتی ناوخۆیی. یەکەمین بەڕێوەبەر کە ئەرکی سەرپەرشتیکردن و ڕێکخستنی ئەم ناوهندهی لەئەستۆ گرت: (ئەحمەد حەسەن ئەلبەسەیری)، بوو؛ کە کارگێڕێکی بەڕەگەز عەرەب بوو. لەو دەمەدا، کارگەکە بە ستراتیژییەتی بونیادنانی ژێرخانێکی تەکنیکیی تۆکمە دەستی پێکرد، کە ئامانجی سەرەکی لێی کۆکردنەوەی تواناکان و ئاڕاستەکردنیان بوو بەرەو ئافراندنی بەرهەمێکی هونەریی کەم وێنە. ئەم وێستگەیە بە بەردی بناغەی پەرەپێدانی پیشەی چنین لە شارەکەدا دادەنرێت، کە دواتر بووە بەشێکی دانەبڕاو لە ناوبانگی بازرگانیی ناوچەکە.
پێکهاتەی ئەندازیاری و هۆڵەکانی بەرهەمهێنان
لە ڕووی تەلارسازی و دابەشکاریی ناوخۆییەوە، ئەم دامەزراوەیە لە دوو هۆڵی سەرەکی و فراوان پێک دێت کە هەر یەکەیان ئەرک و تایبەتمەندیی خۆی هەیە. هۆڵی یەکەم تایبەت کراوە بە پڕۆسەی چنینی مافووری دەستکرد، کە تێیدا ئامێرە نوێیەکان و دەستڕەنگینیی کارمەندەکان یەک دەگرن بۆ جێبەجێکردنی نەخشەی ڕایەخەکان. هۆڵی دووەم، کە ئێستا وەک گەنجینە یان مۆزەخانەیەکی زیندووی پیشەیی دەردەکەوێت، شوێنی جێگیرکردنی دەزگا دێرینەکانە. ئەم ئامێرە دارینانە کە لە تەختەی: (جاوی)، دروست کراون، گوزارشت لە ڕەسایەتی و مێژوویەکی کۆن دەکەن لەم پیشەیەدا. بوونی ئەم دوو فەزا جیاوازە پێکەوە، نیشاندەری هاوسەنگیی نێوان تەکنەلۆژیای سەردەم و پاراستنی کەلوپەلە مێژووییەکانە لەناو کارگەکەدا، کە ڕێگە دەدات توێژەران بە ئاسانی پەرەسەندنی کەرەستەکانی چنین لە تەختەوە بۆ ئاسن و قاڵبە نوێیەکان ببینن.
سیستەمی پلەبەندیی پیشەیی و تەمەنی کارمەندان
سیستەمی وەرگرتنی کارمەندان لەم دامەزراوەیەدا، خاوەنی تایبەتمەندییەکی ڕێکخراو بووە کە بەپێی ساڵانی تەمەن و ئاستی لێهاتوویی پۆلێن دەکران. ئەو کچانەی لە تەمەنێکی پێشوەختەوە بەشێوەی گرێبەست وەردەگیران، ناسناوی: (تلميذة)، یان قوتابییان پێ دەبەخشرا، کە لەو وێستگەیەدا تەنها فێری سەرەتاییەکانی چنین دەبوون. دواتر بە هەڵکشانی تەمەنیان، نازناوەکەیان دەگۆڕا بۆ: (حدث)، یان فێرخوازی قۆناغی پێگەیشتن. ئەم پڕۆسەی پەروەردەبوونە تا تەمەنی (١٨) ساڵی بەردەوام دەبوو؛ لەو قۆناغەدا فەرمانبەرەکە دەبووە خاوەنی ئەزموونێکی تەواو و بە شێوەیەکی هەمیشەیی جێگیر دەکرا. ئەم شێوازە لە پێگەیاندنی پیشەیی، وای کردبوو کارگەکە ببێتە ناوەندێکی گرنگ بۆ گواستنەوەی ئەزموون لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر. هەرچەندە لە ڕوانگەی یاسا نێودەوڵەتییەکانی ئێستاوە ڕەخنە لەم جۆرە بەکارخستنە دەگیرێت، بەڵام لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتیی ئەو سەردەمەدا، وەک ڕێگەیەک بۆ فێربوونی پیشە و دابینکردنی بژێوی تەماشا کراوە.
هێزی کار و ڕۆڵی ئافرەت لە چنینی دەستیدا
هەوێنی سەرەکیی سەرکەوتنی ئەم دامەزراوەیە، دەستە ڕەنگینەکانی ژنانی ناوچەکە بووە. کارگەکە لە بنەڕەتدا لەسەر توانای جەستەیی و هونەریی ئەو خانمانە بونیاد نراوە، کە بە وردی و ئارامییەکی زۆرەوە نەخشەکانیان لەسەر تان و پۆ دەچنی. لە سەردەمی زێڕینی ئەم ناوەندەدا، ژمارەی فەرمانبەران لە نێوان: (٨٠ بۆ ١٠٠)، کەسدا بووە. ئەم هێزە مرۆییە چالاکە توانیویانە مانگانە قەبارەیەکی بەرچاو لەو پارچە هونەرییانە بچنن، کە مەزەندە دەکرێت بە: (٦٠ بۆ ٨٠)، مەتری چوارگۆشە. ئەم ئامارە نیشانەی کاراییەکی بەرزی چنینی دەستییە، بەتایبەت کاتێک دەزانین ئەم پرۆسەیە ئاڵۆزە و پێویستی بە وردەکارییەکی زۆر هەیە لە گۆڕینی ڕەنگ و جێبەجێکردنی نەخشەکاندا.
پاراستنی مافی خاوەندارێتیی هزری و ناسنامەی یاسایی براندی کۆیە
هەر پارچە مافوورێک کە مۆرکی فەرمیی ئەم دامەزراوەیەی پێوەیە، خاوەن سیفەتێکی یاسایی و هونەریی دەگمەنە؛ چونکە ئەم ڕاخەرانە گوزارشت لە ڕەسەنایەتیی نەخشەسازیی ناوچەکە دەکەن و مەحاڵە لە هیچ ناوەندێکی تری جیهاندا هاوشێوەیان بۆ دروست بکرێتەوە. ئەم بەرهەمانە وەک میراتێکی کلتووری و نیشانەیەکی بازرگانیی نیشتمانی ئەژمار دەکرێن، کە پێویستە لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک یونسکۆ بە فەرمی جێگیر بکرێن. ئەم هەنگاوە دەبێتە زامنی پاراستنی مێژووی ئەم پیشەیە لە هەر هەوڵێکی شێواندن یان ساختەکردنی ڕەسەنایەتییەکەی، هەروەها ڕێگریی تەواو دەکات لەوەی ناوبانگی ‘کۆیە’ وەک براندێکی ئابووری بۆ کاڵای بیانیی بێجۆرایەتی بەکاربهێنرێت. بەمەش شوناسی بنەڕەتیی ئەم دەستڕەنگینییانە لە بازاڕە جیهانییەکاندا بە پارێزراوی دەمێنێتەوە و ڕێگریی یاسایی لە هەر هەوڵێک دەکرێت کە بیەوێت ئەم ناسنامە هونەرییە بۆ بەرژەوەندیی تر بەکاربهێنێت.
دیپلۆماسیی کلتووری و پێگەی بەرهەمەکانی کۆیە لە ئاستی جیهانیدا
مافووری دەستکردی کۆیە تەنها بۆ بەکارهێنانی ناوخۆ و ئاڵوگۆڕی بازاڕەکان نەبووە، بەڵکو وەک باڵیۆزێکی فەرهەنگی لە زۆربەی مۆزەخانە و ناوەندە نێردراوە بیانییەکاندا جێگەی خۆی کردووەتەوە و وەک دیارییەکی گرانبەها پێشکەش بە شاندە دەرەکییەکان کراوە. ئەم جۆرە لە “دیپلۆماسیی نەرم” توانیویەتی ناوی ئەم شارە و ئاستی شارستانیی مەڵبەندەکە بە جیهانی دەرەوە بناسێنێت؛ چونکە هەر پارچەیەک کە لەم کارخانەیە دەردەچێت، تابلۆیەکی زیندووی مێژوو، ئارامی و داهێنانی مرۆیی ناوچەکەیە. کاتێک دەستڕەنگینیی ئەم دامەزراوەیە لە پێشانگە نێودەوڵەتییەکاندا نمایش دەکرێت، دەبێتە پردێکی پەیوەندی لە نێوان فەرهەنگە جیاوازەکاندا و وەک بەڵگەیەکی مێژوویی بۆ هونەری کوردی دەردەکەوێت، کە توانای تەواوی هەیە لەگەڵ بەرزترین پێوەرە هونەرییەکانی سەردەمدا کێبڕکێ بکات و وەک شوناسێکی نەتەوەیی گەشاوە لە ناوەندە کلتوورییەکاندا بدرەوشێتەوە.
دۆخی ئێستای کارگێڕی و کێشەی میلاک
لە ئێستادا کارگەی مافووری کۆیە بە وێستگەیەکی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت، کە گرنگترین خەسڵەتی، کەمبوونەوەی بەرچاوی هێزی کارە. بەهۆی گەیشتنی زۆربەی کارمەندان بە تەمەنی یاسایی خانەنشینبوون و نەبوونی هیچ ڕێکارێکی نوێ بۆ پڕکردنەوەی میلاک و شوێنە چۆڵەکان، ژمارەی تیمی کارکردنی فەرمی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە؛ بە جۆرێک تەنها (٢٣) فەرمانبەری هەمیشەیی لەم دامەزراوەیەدا ماونەتەوە. ئەم کەمبوونەوەیە لە ئاماری مرۆییدا کاریگەریی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر قەبارەی بەرهەمهێنان و توانای دامەزراوەکە بۆ مانەوە و ململانێ لە نێوەندە بازرگانییەکاندا. نەبوونی نەوەیەکی گەنج و لێهاتوو لەناو ئەم کەرتە پیشەییەدا، مەترسیی ئەوەی لێ دەکرێت کە لە داهاتوودا ئەم هونەرە ڕەسەنە بەرەو نەمان بچێت، ئەگەر حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان پلانێکی تۆکمە بۆ هەموارکردنەوەی میلاک یان مەشقپێکردنی نەوەی نوێ دانەڕێژن.
کۆدناسیی نەخشەسازی و ڕەنگڕێژی لە بەرهەمەکانی کۆیەدا
ئەم دامەزراوەیە تەنها کارگەیەک نەبووە بۆ چنین، بەڵکو ناوەندێکی پاراستنی فەرهەنگی “کۆدنوسیبووە. ئەو نەخشانەی لە کارگەکەدا جێبەجێ دەکرێن، تێکەڵەیەکن لە ئەندازەیی کوردی و سروشتی ناوچەکە، کە هەر یەکێکیان مانا و هێمای تایبەت بە خۆیان هەیە. لە ڕووی ڕەنگڕێژییەوە، جیاوازیی ئەم کارگەیە لەوەدایە کە هەوڵی داوە هاوسەنگییەک لە نێوان ڕەنگە توندەکان: (بۆ پاشبنەما) و ڕەنگە کراوەکان: (بۆ گوڵ و نەخشەکان)، دروست بکات، ئەمەش وای کردووە مافووری کۆیە جۆرێک لە “ئارامیی بینایی” بە بینەر ببەخشێت. ئەم شارەزاییە لە هەڵبژاردنی تان و پۆدا، بەرهەمەکەی گۆڕیوە بۆ تابلۆیەکی فەلسەفی کە گوزارشت لە قووڵایی هونەریی مرۆڤی ئەم ناوچەیە دەکات و وەک زمانێکی بێدەنگ لەگەڵ کڕیارە بیانییەکان دەدوێت.
وەبەرهێنانی کلتووری وەک بزوێنەری ئابووریی نوێ
لە جیهانی ئەمڕۆدا، پیشە دەستییەکان تەنها وەک کارێکی ماندووبوون تەماشا ناکرێن، بەڵکو وەک “پیشەسازییە داهێنەرەکان” پۆلێن دەکرێن کە توانایەکی بێوێنەیان لە پەرەپێدانی ئابووریی نیشتمانیدا هەیە. کارگەی مافووری کۆیە خاوەنی ژێرخانێکی مەعریفییە کە دەکرێت بکرێتە بنەمایەک بۆ “گەشتیاریی پیشەیی”؛ بەو واتایەی گەشتیاران نەک تەنها بۆ کڕین، بەڵکو بۆ بینینی پڕۆسەی چنین و مێژووی کارگەکە ڕوو لە شارەکە بکەن. گۆڕینی دیدگای کارگێڕی لە بەرهەمهێنانی سادەوە بۆ وەبەرهێنانی براند گەورەترین هەنگاو دەبێت بۆ زیندووکردنەوەی ئەم کەرتە، چونکە بەرهەمە دەستییەکان لە بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا نرخێکی ماددی و مەعنەوی یەکجار بەرزیان هەیە و دەتوانن ببنە سەرچاوەیەکی گرنگی داهات بۆ ناوچەکە.
داهاتووی کارگەکە لە نێوان یادەوەریی ڕابردوو و هەوڵی بوژانەوەدا
ئەم دامەزراوەیە تەنها شوێنێکی کارکردن نییە، بەڵکو مۆزەخانەیەکی زیندووی مێژووی دەستڕەنگینییە لە کوردستاندا کە چیرۆکی خۆڕاگریی پیشەسازیی ناوخۆیی دەگێڕێتەوە. لە ساڵی ١٩٧١ەوە تا ئەمڕۆ، ئەم ناوەندە فەرهەنگییە بە چەندین هەوراز و نشێودا تێپەڕیوە؛ لە ساتەوەختی زێڕینی درەوشانەوەی بەرهەمەکانی، تا دەگاتە ئێستا کە ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی تەمەن و کەمبوونی هێزی مرۆیی بووەتەوە. پاراستنی ئەم کارگەیە دێرینە و گۆڕینی سیستەمی کارگێڕی تێیدا، تەنها کارێکی ڕێکخراوەیی نییە، بەڵکو ئەرکێکی نیشتمانییە بۆ پاراستنی کەلەپوورێک کە ناسنامەی شاری کۆیەی پێوە بەستراوەتەوە. پێویستە لە ڕێگەی دۆزینەوەی دەرفەتی نوێ و کێشانی گەنجان بۆ ناو ئەم جیهانە هونەرییە، ڕێگری بکرێت لەوەی ئەم مێژووە پڕشنگدارە تەنها ببێتە یادەوەرییەک لەناو دیوارە بێدەنگەکاندا. بووژانەوەی ئەم کەرتە، گەڕانەوەی شکۆیە بۆ کارخانەیەک کە دەکرێت دووبارە ببێتەوە بە جێگەی سەرنجی گەشتیاری و بوژانەوەی دارایی بۆ تەواوی ناوچەکە.
