شێرکۆ حەبیب
بەشی شەشەم
کۆمەڵە و سەندیکا ڕۆژنامەوانییەکان لە سەرانسەری جیهان کۆدی ئەخلاقییان داناوە بۆ ڕێنماییکردنی کاری ئەندامەکانیان. ئەم کۆدانە دەتوانن هەموو شتێک بگرێتەوە لە دزیکردنەوە تا تایبەتمەندی، لە ڕاستکردنەوە تا نهێنی. هەندێکیان کورت و وشەی ناڕوون و هەندێکی دیکەیان درێژ و بێ دوو دڵی.
کلۆد جان بێرتراند، مامۆستای پەیمانگای ڕۆژنامەگەریی فەرەنسی لە زانکۆی پاریس، کە کۆدی ئەخلاقی لە زۆر وڵات پێشکەش کردوە، باس لەوە دەکات کە زۆربەیان ئەم سێ توخمە بنەڕەتییەی خوارەوە لەخۆدەگرن.
• بەها سەرەکییەکان، لەوانەش ڕێزگرتن لە ژیان و هەماهەنگی مرۆڤایەتی.
• قەدەغەکردنی بنەرەتی، لەوانە درۆ نەکردن، زیانگەیاندن، یان دزیکردن لە کارەکانی کەسێکی تر.
• بنەماکانی ڕۆژنامەگەری، لەوانەش وردبینی و دەستپاکی و سەربەخۆیی.
ئەم بنەمایانە هەندێک جار خۆبەخشانەن و ئەوانەی سەرپێچی دەکەن ڕووبەڕووی لێکەوتەی ئاشکرا نابن. بەڵام پێشبینی دەکرێت ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە نائەخلاقی مامەڵە ناکەن، هەروەها خاوەنی ئەو دامەزراوانەی کە کاریان تێدا دەکەن، لێپرسینەوە لەو کەسانە بکەن کە هەڵە دەکەن لەسەر هەڵسوکەوتەکانیان. ئەنجومەنی ڕۆژنامەوانی لە هەندێک وڵاتدا پێداچوونەوە بە سکاڵاکانی دژی ڕۆژنامەنووسان دەکەن و ڕەنگە پێشنیاری ڕێوشوێنی چاکسازی بکەن.
لەو وڵاتانەی کە داوا لە ڕۆژنامەنووسان دەکەن سەر بە سەندیکا، کۆمەڵەیەک بن، کۆدە ئەخلاقییەکان میکانیزمی جێبەجێکردن لەخۆدەگرن. بۆ نموونە کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی ئوسترالیا لیژنەیەکی هەیە کە لێکۆڵینەوە لە تۆمەتەکانی هەڵسوکەوتی نائەخلاقی ڕۆژنامەنووسان دەکەن. ڕۆژنامەنووسێک کە دەرکەوتووە یاسای ئەخلاقی پێشێل کردووە، لەوانەیە ڕووبەڕووی سەرزەنشتکردن، غەرامەکردن، یان دەرکردنی لە کۆمەڵەکە بێت.
ڕێسای ڕەفتاری
زۆرێک لە ڕێکخراوە ڕاگەیاندنەکان کۆدی ڕەفتاری یان ستانداردی تایبەت بە خۆیان هەیە کە چاوەڕێی ئەوە دەکەن ڕۆژنامەنووسەکانیان پابەندی بن، ئەمە جگە لە ڕێنماییە ئەخلاقییە نیشتمانی و ناوچەییەکان. ئەم کۆدانە لەوانەیە هەندێک کردار یان چالاکیی دیاری بکەن کە هاندەدرێن یان قەدەغە دەکرێن بۆ ڕۆژنامەنووسان، و هەندێکی تر کە پێویستیان بە ڕەزامەندی بەڕێوەبەرایەتی هەیە.
زۆرێک لە ڕێکخراوە هەواڵییەکان سنووردارکردن لەسەر ئەوەی کە ڕۆژنامەنووسان دەتوانن بیکەن، چ لە کاتی ئەرک و چ لە دەرەوەی ئەرکدا، دەسەپێنن. هۆکاری سەرەکی ئەم سنووردارکردنانە بۆ پاراستنی متمانەی ڕێکخراوی هەواڵە. ڕەنگە بە ڕوونی بە ڕۆژنامەنووسان و فۆتۆگرافەران بڵێن کە ناتوانن دەستکاری هەواڵەکان بکەن یان “ڕێکبخەن” بە داواکردن لە خەڵک شتێک بۆ چیرۆکێک بکەن کە بە شێوەیەکی ئاسایی نایکەن. ڕۆژنامەنووسان ڕێگەیان پێنادرێت ناسنامەی خۆیان بشارنەوە بۆ بەدەستهێنانی چیرۆکێک، مەگەر بەرژەوەندییەکی گشتی ڕوون و زۆرەملێ لە ئاشکراکردنی زانیارییەکان هەبێت و بە هیچ شێوەیەک بەدەست نەهێنرێت. کەناڵێکی تەلەفزیۆنی دەتوانێت بە ئاشکرا بەکارهێنانی کامێرای شاراوە یان تۆمارە نهێنییەکان لە کاتی کۆکردنەوەی هەواڵدا قەدەغە بکات مەگەر بەڕێوەبەرێک بە هۆکاری بەرژەوەندی گشتی پەسەندی نەکات.
زۆرجار ڕێکخراوە هەواڵییەکان ڕووبەڕووی ناکۆکییەک دەبنەوە لە نێوان گرنگی هەواڵ و نۆرمەکانی کۆمەڵگا و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکی لەو شێوەیە پێویستی بە بڕیاردانی ئەخلاقی لێهاتوو هەیە. گریمان بەرپرسێکی هەڵبژێردراو لەکاتی قسەکردن لەسەر ئەندامێکی پارتی ئۆپۆزسیۆن، قسەی ناشرینی ڕەگەزی بەکاردەهێنێت. ڕەنگە هەندێک لە ڕۆژنامەکان ئەو وشانە بە وردی بڵاوبکەنەوە کە ئەو بەرپرسە بەکاریهێناوە. ڕەنگە هەندێکی تر چەند پیتێک و دواتر بەوردی بەکاربهێنن بۆ ئەوەی ئاماژە بەو شتانە بکەن کە وتراوە بەبێ ئەوەی وشەی تەواو بڵاوبکەنەوە، لە کاتێکدا کە پێدەچێت هەندێک لە ڕۆژنامەکان بە سادەیی بڵێن کە ئەو بەرپرسە زمانی هێرشبەرانەی بەکارهێناوە، بەڵام سەرنووسەرەکان ڕێگای جیاواز هەڵدەبژێرن بە پشتبەستن بەو شتانەی کە پێیان وایە خوێنەران ئامادەن قبوڵیان بکەن. بەڵام هەندێک جار بڕیارێک دەدەن کە دەزانن هەندێک لە خوێنەران دڵتەنگ دەکات. سەرنوسەرەکان ڕووبەڕووی هەڵبژاردەی سەختی هاوشێوە دەبنەوە کاتێک باس لە وێنە یان ڤیدیۆی بارگاویی سۆزداری دەکرێت کە ڕەنگە خەڵک بە ناخۆشی بزانن، بەڵام کە دەتوانێت بەهێزترین ڕێگە بێت بۆ گەیاندنی هەواڵێکی گرنگ.
بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی ئەگەری هەڵبژاردنێکی لەو شێوەیە، زۆرێک لە بەڕێوەبەرانی هەواڵ ئەمڕۆ بڕیار دەدەن بڕیارەکەیان ڕوون بکەنەوە، یان لەناو خودی چیرۆکەکەدا یان لە یاداشتێکی سەرنوسەرێکی جیادا کە شانبەشانی ئەو چیرۆکە بڵاوکراوەتەوە. بۆ نموونە بڵاوکردنەوەی وێنەی ژنێک کە جەستەی لاوازی کوڕەکەی هەڵگرتووە، کە بەهۆی برسێتیەوە مردووە، بێ گومان دڵتەنگکەرە. لەبری ئەوەی چاوەڕێی پەیوەندییە تەلەفۆنییە تووڕەییەکان بکەن و بە تاک وەڵامی هەر سکاڵایەک بدەنەوە، ڕەنگە لە یاداشتەکەی سەرنوسەردا ئاماژە بەوە بکات کە ئەم وێنەیەی ئازارەکان ڕوونتر چیرۆکی برسێتی دەگێڕێتەوە نەک بە تەنیا بە وشە. بەم شێوەیە ڕۆژنامەنووسان بە ڕوونکردنەوەی بڕیارەکانیان بۆ ڕای گشتی، ئەرکی خۆیان بەرامبەر بە لێپرسینەوە جێبەجێ دەکەن.
پرسە یاساییەکان
بڕگەی ١٩ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان بەردی بناغەی ستانداردە نێودەوڵەتییەکانی میدیایە، و ئەمانەی خوارەوەی دیاری کردووە:
هەموو کەسێک مافی ئازادی بیروڕا و ڕادەربڕینی هەیە. ئەم مافە ئازادی هەڵگرتنی بیروڕا بەبێ دەستێوەردانی دەرەکی و ئازادی گەڕان و وەرگرتن و گەیاندنی زانیاری و بیرۆکە لە ڕێگەی هەر میدیایەکەوە و بەبێ گوێدانە سنوورەکان دەگرێتەوە.
وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان پابەندن بە جێ بەچیکردنی ئەم میساقە، لەوانەش بڕگەی ١٩، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە نەبووەتە ڕێگری لە هەندێک دەوڵەت لە سەرکوتکردنی میدیاکانیان و سنووردارکردنی گەیشتن بە هەواڵە نێودەوڵەتییەکان. لە هەندێک حاڵەتدا ڕۆژنامەنووسان بەهۆی هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی کارەکانیان کوژراون، زیندانیکراون، یان دەربەدەرکراون.
دانیلۆ ئاربیا لە کۆمەڵەی ڕۆژنامەوانی نێوان هەردوو ئەمریکا و ڕۆژنامەی بوسکوێدای ئۆرۆگوای دەڵێ باشترین یاسا بۆ ڕۆژنامەگەری ئەوەیە بە هیچ شێوەیەک یاسا نەبێت. ئاماژەی بەوەشکردووە، یاسایەک کە ئازادی ڕۆژنامەگەری بەڕێوەدەبات، لە جیهانێکی ئایدیاڵدا، لە دوو لاپەڕە زیاتر نابێت، کە “بڕگەی ڕوون و ڕوونی نووسراوی تێدایە کە ڕێگری لە هەر هەوڵێک دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی…ئازادی ڕادەربڕین”.
پێویست ناکات بڵێین جیهان شوێنێکی دروست نییە. یاساکانی چاپەمەنی هێندە جیاوازن کە مەحاڵە هەموویان کورت بکرێنەوە. هەندێک لە وڵاتانی دیموکراسی یاسایان هەیە کە گەرەنتی گەیشتن بە زانیارییە پۆلێن نەکراوەکانی حکومەت بۆ ڕۆژنامەنووسان دەکات، هەندێکی تریش سنووردار دەکەن کە چ زانیارییەک دەتوانرێت بڵاوبکرێتەوە یان پەخش بکرێت. لە هەندێک وڵاتدا ناوهێنانی قوربانییەکی تاوانی سێکسی یان ئاشکراکردنی ناسنامەی ئەو نەوجەوانانەی کە تۆمەتبارن بە چالاکیی تاوانکاری، نایاساییە.
تەنانەت لەناو هەمان وڵاتیشدا، ڕەنگە یاسای ناوخۆیی جیاواز هەبن کە پرسگەلێکی وەک ئەوەی کە ئایا ڕۆژنامەنووسێک پابەندە بە ناوهێنانی سەرچاوە نهێنییەکەی یان ئەو تێبینیانەی کە بردوویانە بۆ دادگای یاساییە، و لە چ بارودۆخێکدا. بەسە بڵێین ڕۆژنامەنووسان دەبێ ئاشنای یاسای ئەو وڵاتانە بن کە کاریان تێدا دەکەن، هەروەها بە هەوڵە بەردەوامەکان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو یاسایانەی کە ئازادی ڕۆژنامەگەری بەرتەسک دەکەنەوە.
یەکێک لە باوترین جۆرەکانی دۆسیەی یاسایی کە ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی دەبنەوە، ناوزڕاندنە. لە ئەمریکادا ناوزڕاندن بریتییە لە بڵاوکردنەوە یان پەخشکردنی ئەو بابەتە کە بە شێوەیەکی جەوهەری درۆیە سەبارەت بە کەسێکی ناسراو و ئەگەری هەیە زیان بە ناوبانگی ئەو کەسە بگەیەنێت. ناوزڕاندن ناودەبرێت “بوختانکردن” کاتێک مادەکە بڵاودەکرێتەوە و “بزوتاندن” کاتێک پەخش دەکرێت، بەڵام ئەو توخمە بنەڕەتیانەی کە پێناسەی دەکەن وەک یەکن. بە گشتی ئەگەر مادەکە ڕاست بێت، ناتوانرێت بە ناوزڕاندن هەژمار بکرێت. بۆیە پێویستە ڕۆژنامەنووسان بە شێوەیەکی سەربەخۆ وردبینی لە ڕاستی ئەو قسانەی سەرچاوەکانیان بکەن بۆ ئەوەی بزانن ئایا دەتوانێت زیان بە ناوبانگی کەسێک بگەیەنێت و ناوزڕاندن پێکبهێنێت.
لە ئێستادا پێداچوونەوە بە یاساکانی میدیا دەکرێت، چونکە تەکنەلۆژیا نوێیەکان شێوازی کارکردنی ڕۆژنامەنووسان دەگۆڕن. لەنێو ئەو پرسیارە سەرەکیانەی کە باس دەکرێن بریتین لە: ئایا پێویستە هەمان ماف و پارێزگاریکردن بە ڕۆژنامەنووسانی ئۆنلاین بدرێت وەک ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە کار بۆ ڕێکخراوە میدیاییە دامەزراو و دانپێدانراوەکان دەکەن؟
ڕوونە کە ڕۆژنامەنووسان ملکەچی یاساکانی ترن کە تاکەکانی وڵاتێکی دیاریکراو دەگرێتەوە، وەک یاساکانی تایبەت بە تایبەتمەندی. ڕۆژنامەنووسێک کە داوای زانیاری دەکات ناتوانێت بچێتە ناو موڵکی تایبەتەوە، بەبێ مۆڵەت بەڵگەنامەکان وەربگرێت، یان گوێ لە گفتوگۆکانی تەلەفۆنێکی دیاریکراو بگرێت بەبێ ئەوەی چاوەڕوانی کاردانەوەی یاسایی بکات. ڕەنگە ڕێکخراوێکی هەواڵی بڕیار بدات کە هەندێک چیرۆک ئەوەندە گرنگن کە گەرەنتی مەترسیکردنی سزای یاسایی بکەن، بەڵام ئەمە بابەتێکی جیاوازە و دەبێت بەکۆمەڵ لەلایەن سەرنوسەر و ڕۆژنامەنووس و بەڕێوەبەرایەتییەوە دوای وردبینیکردنەوە بڕیاری لەسەر بدرێت.