ئارام كۆشكی – سلێمانی
نووسەر و وەرگێڕ “جەوهەر مەحمود داراغـــا” وەرگێڕی شاکارەکانی چەشنی “هەزار و یەک شەوە”، “بێنەوایان”، “جەنگ و ئاشتی”، و چەندین شاکاری دیکە، ماوەی چەند ساڵێکە سەرقاڵی وەرگێڕانی شاکارێکی دیکەیە بەناوی “شارانی خوێ” کە لە نووسینی “عەبدولڕەحمان مونیف”ـە. سەبارەت بە پرسی وەرگێڕان بەگشتی و وەرگێڕانی ئەم بەرهەمە “هەولێر” بە پێویستیزانی ئەم وەرگێڕە بەسەر بکاتەوە.
*ماوەی چەند ساڵێكە سەرقاڵی وەرگێڕانی شاكارێكی “عبدالرحمن منیف”ن . وەرگێڕان و چاپی ئەو كتێبە بە كوێ گەیشتووە؟
وەڵام: دوای ئەوەی لەسەر خواستی كتێبخانەی جەمال عیرفان، سێ ساڵی تەمەنی خۆم تەرخان كرد بۆ وەرگێڕانی شاكارە ناوازەكەی (شارانی خوێ ـــ مدن الملح)ی گەورە ڕۆماننووسی بە ڕەچەڵەك سعوودی “عەبدولڕەحمان مونیف” لە ڕۆژی (٦/١٠/ ٢٠٢٠) بەرگی یەكەمی ئەم شاكارە، بە ناونیشانی (وێـڵبوون)ـەوە، لە ژێر دەستی لیژنەی پێداچوونەوە دەرچوو و، دیزایین كرا. بەرگی دووەمی ئەم شاكارە، كە بە ناونیشانی (كەندڕەكە)وە بوو، لە ڕۆژی (٢٩/٢/٢٠٢٢) لیژنەی پێداچوونەوەی تێپەڕاند، دیزایینی ناوەوەی بە كۆتا گەیشت. ئیتر بە هەر هۆكارێك بوو بێت، كاك (سیروان حەمەسەعید)ی بەڕێوەبەری پێشووی (كتێبخانەی جومال عیرفان) دەستی لە كار كردن، كێشایەوە! ڕۆمانەكەی (شارانی خۆێ)یش كەوتە كونجی بیرچوونەوەوە! منیش دەستەوسان نەمام و، جارێكی تر، بە هەر پێنج بەرگەكەی ئەم ڕۆمانەدا چوومەوە و، بەراوردم بە دەقە عەرەبیەكەی كردەوە!
سەرەتای مانگی (٦)ی ساڵی (٢٠٢٥) جارێكی تر، گلەیی چاپ نەبوونی ئەم ڕۆمانەم بردەوە بەر دەستی پیاوە ڕۆشنبیرو خەمخۆر و پشتگیرەكەی ئەدیبان و نووسەرانی كورد، بەڕێز (دكتۆر تەها ڕەسووڵ). ئەویش خوا هەڵناگرێت، هاتە دەنگ و هەر بە بەرچاوی خۆمەوە، تەلەفۆنی بۆ كاك (وریــا)ی بەڕێوەبەری نوێی (كتێبخانەی جەمال عیرفان) كرد و، داوای لێ كرد، پەلە بكەن لە بەچاپ گەیاندنی ئەم ڕۆمانی (شارانی خوێ)، بەم بڕیاردانەیش خۆم و خوێنەرانم كەوتینە نێو ئاگردانی چاوەڕوانیەوە! خۆ تا ڕادەیەك حەقیش دەدەم بە كاك وریای بەڕێوەبەری كتێبخانەی جەمال عیرفان! ئاخر ئەوەتا لە كۆتایی مانگی دووی ئەم ساڵی (٢٠٢٦)ەوە، ناوچەكە تووشی جەنگێكی سەرتاسەری بووەتەوە!
ئێستایش خۆم و هاوڕێ خوێنەرەكانم لە چاوەڕوانیی چاپبوونی ئەم شاكارە جوانەین.
* چ ئاستەنگێك لە وەرگێڕانی ئەو شاكارە هاتە ڕێگاتان؟
وەڵام: لە كۆنەوە خوێنەران و هاوڕێیانم، بە وەرگێڕی شاكارە جیهانیەكان نێوم دەهێنن! خۆیشم بە كەسێكی پشوو درێژ و ئارام دەبینم، هەر بۆیەیش ڕۆمانە چەند بەرگییەكان من ناترسێنن. لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا، وەنەبێت هیچ ئاستەنگێكم نەهاتبێتە سەرەڕێ! یەكێك لە ئاستەنگەكان، شێوە زارەكانی ناوچە جیاجیاكانی وڵاتانی عەرەبە! ئەمەیش جیاوازیی ئاخاوتنی هێناوەتە ئاراوە!
ئــێ خۆ جیاوازیی كولتووری عارەبان و كوردانیش، بۆ خۆی لەمپەرێكە و دەبێت بە هەند وەربگیرێت! بەڵام دەبێت ئەوەیشمان بیر نەچێت، ئایینی پیرۆزی ئیسلام، نەتەوەكانی كۆكردووەتەوە و لە نێویشیاندا نەتەوەی كۆرد. كەوابوو نزیكییەكی بەرچاویش لە نێوان كولتوورەكانی نەتەوە ژێردەستەكان و لە نێویاندا كورد، هەیە. ئەمەیش بۆ خۆی، بڕێك لە ئاستەنگیەكانی كەم كردووەتەوە. پەندی پێشینان و قسەی نەستەق و قسەی بە توێكڵیش، بۆ خۆیان لەمپەرانێكی ترن بۆ وەرگێڕان! لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا، ناكرێت وەرگێڕە بەڕێزەكانی كوردان، دەستەوسان بمێنن! كەوابوو پێویستە ئێمەیش بە ئاگا بین لە مێژوو و كولتوورو كەلەپووری خۆمان و، ئەو نەتەوانەی لێیانەوە وەردەگیڕیـن!
ئەمانەی لێیانەوە دوام، بڕێكی بەرچاوبوون، لە ئەو ئاستەنگیانەی هاتوونە سەرە ڕێم و، بوونەتە مایەی ماندوو بوونم. ئەبێت ئەوەیشمان بیر نەچێت، تەكنەلۆژیای نوێ و بڕێك هۆكاری كار ئاسانی و، ماندووبوونی فەرهەنگنووسانیش، لە خۆیاندا دەستبار و هاوكاری باش بوون، بۆ كارەكانی من و، هاوڕێ نووسەرو وەرگێڕەكانم.
*گرنگیی ئەو بەرهەمی “عەبدوڵڕەحمان منیف”ە لە چیدایە، بۆ خوێنەرو ئەدەبیاتی كوردی؟
وەڵام: ڕۆمانی شارانی خوێ، ڕۆمانێكی مێژووییە و، گێڕانەوەی مێژووی ژیانی دەشتەكی و دەوارنشینیی خێڵە عەرەبەكانی ساڵانی دوای (جەنگی جیهانیی یەكەم)ـە. وێناكردنەوەی سەردەمی كۆنی دەوارنشینیی عەرەبە و چۆنیەتی پێكەوەنانی دەوڵەتە! ئەڵبەتە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە ئاشنابوونی خوێنەرانی كوردە بە ئەو سەردەمەی یەكێك لە ئەو نەتەوە گەورەیەی، كوردان لە تەكیاندا ژیان دەگوزەرێنن و شارستانیی خۆیان لە نێویاندا بونیاد دەنێن! ژانری ڕۆمانیش یەكێكە لە پڕ خوێنەرترین بەشەكانی ئەدەب و وەرگێڕانی ڕۆمانەكانیش هەڵبەستنی پردی پەڕینەوەی بیرو فەلسەفە و، ڕۆشنبیری و دنیابینیی گەلانی جیهانە، بە یەكەوە! كەوابوو، بوونی ئەم شاكاری “شارانی خۆی” بە زمانی شیرینی خۆمان و لە نێو ئەدەبیاتی كوردی و كتێبخانەكانی ڕۆشنبیران، مایەی شانازییە و، خوێندنەوەی ئەم شاكارەیش، دەچێتە خانەی پێویستبوونەوە.
*ئاستەنگی وەرگێڕان لەم سەردەمی هەژموونی (ئــەی ئــای-ژیری دەستکرد) دا چۆن دەبینن؟ ئایا وەرگێڕانی ئەدەبیات جێگرەوەی بۆ پەیدا دەبێت؟
وەڵام: منیش وەكوو وەرگێڕێك: هاتنە كایەی ئەم “ژیری دەستكردە” بە یارمەتیدەرێكی گونجاو و كارئاسانكارێكی لەبار و پێویست دەزانم. ئاخر “ئەی ئای” یاریدەدەری وەرگێڕە، نەك جێگرەوەی وەرگێڕ! چونكە وەرگێڕان گۆڕینی وشە نییە، بەڵكوو وەرگێڕانی هەست و سۆزیشە! وەرگێڕانی ئەدەبییش پێویستیی بە گوێیەكی مۆسیقی هەیە، بۆ ڕێكخستنەوەی كێش و ئاوازی ڕستەكان! بەڵام نابێت ئەوەیشمان بیربچێت كە: (ئەی ئای) یارمەتیدەرێكی زۆر باشە بۆ تێگەیشتن لە زاراوە كۆنەكان و، سادە كردنەوەی دەقە ئاڵۆزەكان. لە خراپیەكانی ئەم “ئــەی ئــای”یەیش: ونبوونی شێوازی نووسەری ڕۆمانەكەیە! واتە شێوازی تایبەت بە نەجیب مەحفووز و دیكنز و.. وەكوو خۆیان نامێننەوە!
سادەبیرن ئەوانەی پێیانوایە، “ئــەی ئــای” تام و چێژی ڕۆمانەكان بە گشتی و وەرگێڕانی كوردی لە نێو دەبات! چونكە هیچ وەرگێڕێكی خاوەن ئەزموون، پەنا نابات بۆ وەرگێڕە ئامێریەكەی “ئەی ئای” و، خۆی لە دەستكاری و، داڕشتنەوەی جارێكی تری ئەو دەق و ڕستانەی لە “ئــای ئـــەی”ەوە وەری گرتوون، بە دوور بگرێت!
بە بــڕوای من، ژیری دەستكرد، ڕێگایەكی نوێ و سەردەمیانەی تری، هزری مرۆڤە و هۆیەكی لەبارە بۆ دەستباری وەرگێڕە بە تواناكان و فەرهەنگێكی لەباریشە، بۆ ئەوانەی بە دوای كاری وەرگێڕانەوەن! ئەم زانستە نوێیەیش وەكوو داهێنانی فڕۆكەكانی گواستنەوەیە و نزیككردنەوەی مەودا دوورەكان. لە كاتێكدا ڕۆڵی سەرەكی و جڵەوی كاری وەرگێڕان، هێشتایش لە دەست وەرگێڕەكان خۆیاندا دەمێنێتەوە! دەبێت هەمووان ئەوەیش بزانـــن، زانستی “ئەی ئای” بەس نییە بۆ وەرگێڕان و، داڕشتنەوەی جارێكی تری ئەو ڕستەو وشانەی “ئـــەی ئـــای” لە لایەن وەرگێڕەوە، پێویست بوونی كارامەیی و داڕشتنەوەی دەقە ئەدەبیەكە، بە تــوندیی خۆی دەسەپێنێت!
*پاش ئەم شاكارەی منیف چ پرۆژەیەكی دیكەت لەبەر دەستدلیە؟
وەڵام: لە مانگی تەمووزی ساڵی (٢٠٢٥)ەوە، سەرقاڵی وەرگێڕانی سێیینەكەی “نەجیب مەحفووز”م، ئەم ڕۆمانە سێ بەرگە و، بە نێوی (نێوان دوو كۆشك ــ بین القصرین) و (كۆشكی شەوق ـــ قصر الشوق) و (سوكەرییە ـــ السكریە)ەوەن. نەجیب مەحفووز تەنیا نووسەرێكی عەرەبە، خەڵاتی (نۆبـــڵ)ی ئەدەبیی بەدەستهێناوە! ئەم شاكارە چەندین فیلمی لێ دەرهێنراوە و، بۆ زۆرێك لە زمانە زیندووە جیهانیەكان وەرگێڕدراوە. منیش هەستم كرد، كتێبخانەی كوردان لەم شاكارە بێبەشە و، جێی خۆیەتی چەند ساڵێكیش بۆ بە كوردیكردنی ئەم شاكاری (نێوان دوو كۆشك)ە تەرخان بكەم! بەڵام لێتان ناشارمەوە، لە گێژاوی ئەوەیشدام: ئــاخۆ كەس و لایەنێكم دەست دەكەوێت، ئەم شاكارەم بۆ بە چاپ بگەیەنێت؟
ڕۆمانی نێوان دوو كۆشك، وێنای “بنەماڵەیەكی میسر” زیندوو دەكاتەوە، كە باوكێكی توندڕۆی ستەمكار و بێبەزەیی بەڕێوەی دەبات! ڕۆڵــــی ژن و دایك و هاوسەر دێنێتەوە بەر هزری خوێنەری ڕۆمانەكە، كە لە كۆیلایەتیەكی قێزەون و شكستخواردوو بە ئەولاوە، هیچی تر نەبووە! هەستێكی مرۆڤبوون و بنەمایەكی پێكەوە ژیانی تێدا بەدی ناكرێت. ڕەوتی ژیانكردنی بنەماڵەیەكی چەوساوە دەگێڕێتەوە، كە بە هۆی ستەمكاری و توندڕۆیی پیاوی ماڵەوە: ناچار بە درۆكردن كراون و شەرم و لێك دابڕانێك، كە هیچ كام لە كوڕان و كچانی “ئەحمەد عەبدول جەواد” حەزیان بە خۆ نزیككردنەوە نەمابوو لە باوكیانەوە!
من بە هێندە كۆڵ دەدەم. بەڵام لێم ڕوونـــە ئەم ڕۆمانی “نێوان دوو كۆشك”ەیش دەبێتە جێی سەرنجی خوێنەرانی ڕۆشنبیرو، لە كتێبخانەكانی ماڵانیشدا جێی شایستەی خۆی دەكاتەوە.