سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە جیهانی شانۆدا، کاتێک پاڵەوانەکان لە ناو جەرگەی ململانێ و تەنگژەکاندا دەگیرسێن، دەنگێکی بەکۆمەڵ و یەکگرتوو لە پەراوێزی دیمەنەکانەوە سەرهەڵدەدات کە نە تەنها گێڕەرەوەیە، بەڵکو ویژدانی بێداری کۆمەڵگایە. ئەم دەنگە کە بە “کۆرس” (Chorus) ناسراوە، لە مێژووی هونەری درامادا وەک پردێکی زیندوو لە نێوان تاک و کۆمەڵ، و لە نێوان ئەکتەر و بینەردا ماوەتەوە. کۆرس تەنها کۆمەڵە مرۆڤێک نین کە گۆرانی دەڵێن یان سەما دەکەن، بەڵکو ئەوان نوێنەرایەتی “پۆلیس” یان شار-دەوڵەت دەکەن و ڕەنگدانەوەی بەها، ترس، و ئومێدەکانی مرۆڤایەتین لە ساتە هەرە هەستیارەکاندا.
ڕۆڵی کۆرس لە شانۆی یۆنانیدا تەنها بریتی نەبوو لە پێشکەشکردنی زانیاری بێ بنەما یان شیکردنەوەی ڕووداوەکان، بەڵکو وەک دەنگێکی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی کاری دەکرد، کە هەڵسەنگاندنی بۆ کردەوەی کارەکتەرەکان دەکرد و کاریگەری بڕیارەکانیانی لەسەر کۆمەڵگا ڕوون دەکردەوە.
ئەگەربێتو باسی ڕەگ و ڕیشە مێژوویی و فەلسەفییەکەی کۆرس لە شانۆی یۆنانی کۆندا بکەین، کە لە نێوان ١٢ بۆ ٥٠ کەس پێک دەهات، وەک کارەکتەرێکی بەکۆمەڵ دەردەکەوت. ئەم گروپە هەمیشە لەسەر تەختەی شانۆ ئامادە دەبوون و ڕووداوەکانیان بە وردی چاودێری دەکرد. بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، ڕۆڵە سەرەکییەکەی کۆرس بریتی بوو لە پێشکەشکردنی شیکارییەکی ئەخلاقی و فەلسەفی بۆ کاروکردەوەی پاڵەوانەکە. بۆ نموونە، لە تراژیدیای “ئۆدیپ پاشا”ی سۆفۆکلیسدا، کۆرسی پیرانی تیبس نوێنەرایەتیی ئایینپەروەری و ترسی کۆمەڵگا دەکەن لە بەرامبەر بەزاندنی یاسا خوداییەکان. ئەوان وەک ئاوێنەیەک کار دەکەن کە بینەر تێیدا دەرەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی هەڵەی تاک دەبینێت.
کۆرس وەک نێوەندگیرێکی گێڕانەوەیی، پردێکی دروست دەکرد لە نێوان جیهانی ئەفسانەیی پاڵەوان و واقیعی بینەر، هەروەها وەک بارۆمەترێکی سۆزداری، ڕێنمایی بینەری دەکرد کە چۆن کاردانەوەی هەبێت بۆ ڕووداوە تراژیدییەکان، و لە هەمان کاتدا وەک دادوەرێکی ئەخلاقی، بڕیاری لەسەر ڕەوایی یان ناڕەوایەتیی کردەوەکان دەدا.
ڕۆڵی کۆرس ئەوەیە کە ئەم گروپە نوێنەرایەتیی “دەنگی گەل” دەکات لە سیستەمێکی دیموکراسیدا. لە کاتێکدا پاڵەوانەکان (پاشاکان و جەنگاوەرەکان) بەپێی ئارەزوو و کێشە تایبەتییەکانی خۆیان دەجووڵێنەوە، کۆرس هەمیشە بیری جیهان دەخاتەوە کە ئەم بڕیارانە چۆن کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵکی ئاسایی دادەنێن. لە “ئەنتیگۆنا”دا، ململانێی نێوان یاسای دەوڵەت و یاسای ویژدان لە ڕێگەی تێڕامانەکانی کۆرسەوە دەگاتە لووتکە، کە تێیدا پیرانی شار لە نێوان دڵسۆزی بۆ دەسەڵات و ڕێزگرتن لە پیرۆزییەکاندا دەلەرزن.
ئەم ڕۆڵە نیشانەی ئەوەیە کە کۆرس تەنها وێنەیەکی کۆمەڵگا نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیی دیموکراسییەکی ئایدیاڵ دەکات، کە تێیدا دەنگی بەکۆمەڵ دەتوانێت ڕەخنە لە دەسەڵات بگرێت و پرسیار لە بڕیارەکانی بکات.
لەگەڵ گۆڕانی شێوازەکانی شانۆ، ڕۆڵی کۆرسیش گۆڕانکاری بەسەردا هات بەڵام جەوهەرەکەی وەک “دەنگی کۆمەڵگا” هەر مایەوە. بێرتۆڵت برێشت، شانۆکاری ناوداری ئەڵمانی، لە “شانۆی داستانی”دا کۆرسی بەکارهێنا بۆ دروستکردنی “نامۆکردن” (Alienation Effect) لێرەدا کۆرس چیتر تەنها هاوسۆزی دروست ناکات، بەڵکو داوا لە بینەر دەکات بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بیر بکاتەوە و پرسیار لە پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان بکات.
ئەم شێوازە وای دەکرد کە بینەر لەبری نوقمبوون لە چیرۆکەکەدا، بە شێوەیەکی چالاکانە بیر لە پەیامە کۆمەڵایەتییەکان بکاتەوە. لە شانۆگەرییە مۆدێرنەکانی وەک “هامیلتۆن”یشدا، گروپە بەکۆمەڵەکان (Ensemble) هەمان ئەرکی کۆرس دەبینن لە گێڕانەوەی مێژوو و بەرجەستەکردنی ڕۆحی سەردەم، بەڵام بە شێوازێکی نوێ و گونجاو لەگەڵ سەردەمەکە. هەروەها، لە شانۆی هاوچەرخدا، کۆرس بەکار هێنراوە بۆ نوێنەرایەتیکردنی گرووپە پەراوێزخراوەکان و ڕەخنەگرتن لە پێکهاتە دەسەڵاتدارەکان، بەمەش ڕۆڵێکی چالاکانەی لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکاندا بینیوە.
جگەلەوەش کاریگەری دەروونی و کۆمەڵایەتی کاریگەری کۆرس تەنها لە چوارچێوەی دەقدا نییە، بەڵکو دەگاتە قووڵایی دەروونی بینەر. پرۆسەی “کاسارسیس” یان پاکبوونەوەی دەروونی، کە ئەرستۆ باسی دەکات، لە ڕێگەی کۆرسەوە ئاسانتر دەبێت. کاتێک بینەر دەبینێت گروپێک لەسەر شانۆ هەمان ترس و خەمی ئەویان هەیە، هەست بە تەنیایی ناکات لە بەرامبەر کارەساتەکاندا. کۆرس دەبێتە پارێزەری ڕاستی و ڕێگر دەبێت لەوەی مێژوو تەنها لە دیدی سەرکەوتووەکانەوە بنووسرێتەوە. کۆرس وەک پردێک لە نێوان تاک (پاڵەوان) و کۆمەڵ (کۆمەڵگا) کار دەکات، و ئەو گرژییە دەروونییە دەردەخات کە لە نێوان پابەندبوون بە نەریتەکان و پرسیارکردن لە دەسەڵاتدا هەیە. کاریگەری دەروونی کۆرس لەسەر بینەر لەوەدایە کە بۆشاییەکی سۆزداری هاوبەش دروست دەکات، کە تێیدا بینەر دەتوانێت هەستەکانی خۆی لەگەڵ گرووپەکەدا تێکەڵ بکات و بە شێوەیەکی بەکۆمەڵ ئەزموونی پاکبوونەوەی سۆزداری بکات. ئەمەش وای لێدەکات کە کۆرس وەک پێشەنگێک بۆ ڕای گشتی مۆدێرن و شیکارییەکانی میدیا سەیر بکرێت. “کۆرس ئەو دەنگەیە کە لە بێدەنگیی جەماوەرەوە دێت، تا پێمان بڵێت کە هیچ کارەساتێکی تاکەکەسی نییە کە کاریگەری لەسەر گشت نەبێت.”
بۆیە، دەتوانین بڵێین کۆرس لە شانۆدا تەنها ئامرازێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو زەرورەتێکی مرۆییە. ئەو هەمیشە لەوێیە تا پێمان بڵێت کە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و هەر بڕیارێک کە دەیدەین، لە دەنگدانەوەی دەنگی کۆرسدا ڕەنگ دەداتەوە. کۆرس ویژدانی زیندووی مرۆڤایەتییە کە لە هەموو سەردەمەکاندا، بە زمان و شێوازی جیاواز، بانگی دادپەروەری و هاوسەنگی دەکات. ڕۆڵی کۆرس بە درێژایی مێژوو گۆڕانی بەسەردا هاتووە، بەڵام پەیامە سەرەکییەکەی وەک دەنگێکی ڕەخنەگر و نوێنەری ویژدانی کۆمەڵگا هەر بەردەوام بووە، بەمەش کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر پەرەسەندنی شانۆ و تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و کۆمەڵگاکەی هەبووە.