زیــــــبا تـەهـــــــــــا
پرسی ئافرەت تەنها پرسێکی پەیوەست بە ڕەگەز نییە، بەڵکو پرسێکی نیشتمانی، مرۆیی و ئابوورییە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، ئافرەت هەمیشە وەک هێمای خۆڕاگری و نوێبوونەوە بینراوە. کاتێک باس لە توانای ئافرەت دەکەین بۆ تێپەڕاندنی سەختییەکان، باس لە وزەیەکی ناوەکی دەکەین کە توانای هەیە لەناو جەرگەی نەهامەتییەکاندا دەرفەت بخوڵقێنێت. ئافرەتان لە ماوەی سەدەکانی ڕابردوودا سەلماندوویانە کە نەک تەنها بەشێکی گرنگی کۆمەڵگەن، بەڵکو فاكتەری سەرەکین بۆ ڕێکخستنەوەی ژیان لە کاتی قەیرانە قورسەکاندا.
لە کاتی تەنگژە ئابوورییەکاندا، ئافرەت یەکەمین کەسە کە ڕووبەڕووی بەرپرسیارێتییەکان دەبێتەوە. توانای ئافرەت لە بەڕێوەبردنی بودجەی خێزان و دۆزینەوەی جێگرەوە بۆ بژێوی ژیان، یەکێکە لە لێهاتووییە هەرە دیارەکان. زۆرێک لەو پڕۆژە بچووکانەی کە ئەمڕۆ بوونەتە کۆڵەکەی ئابووری وڵاتان، لە ناو ماڵەکانەوە و لەلایەن ئافرەتانەوە دەستیان پێکردووە. ئافرەت بەهۆی دیدگای دووربینی خۆیەوە، دەتوانێت لە کاتی نەمانی داهاتدا، بە کەمترین کەرەستە بەردەوامی بە ژیان بدات و ئەمەش جۆرێکە لە “ئابووریی خۆڕاگری” کە کۆمەڵگە لە هەرەسپێهێنان دەپارێزێت. لە ئاستی جیهانیشدا، دەرکەوتووە ئەو وڵاتانەی ئافرەتان تێیدا لە بڕیارە ئابوورییەکاندا بەشدارن، کەمتر تووشی داڕمانی دارایی دەبن.
ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی ئافرەت دەبنەوە، لە زۆر وێستگەدا تەنها وەک بەربەست نامێننەوە، بەڵکو دەبنە هۆكارێك بۆ جوڵە و هاندەرێک بۆ داهێنان. مێژووی تێکۆشانی ئافرەتان نیشانیداوە کە فشاری کۆمەڵایەتی و سیاسی زۆرجار ئەنجامی پێچەوانەی هەبووە؛ لەبری پاشەکشە، بووەتە هۆی دروستبوونی ئیرادەیەکی پۆڵایین. بێبەشکردنی ئافرەت لە هەندێک مافی سەرەتایی لە ڕابردوودا، وایکردووە ئەوان بە جۆش و خرۆشێکی زۆرترەوە تێبکۆشن بۆ سەلماندنی تواناکانیان، ئەمەش وایکردووە لە هەر بوارێکدا کە ڕێگەیان پێدراوە، نەک تەنها کار بکەن، بەڵکو پێشەنگ بن.
لە کایەی سیاسیدا، ئافرەتان نیشانیانداوە کە خاوەن دیدگایەکی مرۆییترن بۆ چارەسەری کێشە نێودەوڵەتییەکان. کاتێک ئافرەتێک دەگاتە ناوەندی بڕیاردان، زۆرجار لە گۆشەنیگایەکی جیاوازەوە سەیری قەیرانەکان دەکات. ئەوان کەمتر مەیلیان بەرەو توندوتیژی و پێکدادانی چەکداری هەیە و زیاتر کار بۆ دیالۆگ و لێکتێگەیشتن دەکەن. ئەمە بەو مانایە نییە کە ئافرەت لاوازە، بەڵکو بەو مانایەیە کە “هێزی نەرم” (Soft Power) بەکاردەهێنێت بۆ گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام. ئەمڕۆ جیهان لە هەموو کات زیاتر پێویستی بەم دیدگا دایکایەتییە هەیە لە سیاسەتدا بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی جەنگە بێ کۆتاییەکان.
گۆڕینی هەڕەشە بۆ دەرفەت لای ئافرەتان لەوێدا دەردەکەوێت کە کاتێک ژینگەیەکی کارکردنیان لێ توند دەکرێت، ئەوان پەنا دەبەنە بەر دروستکردنی تۆڕی پشتیوانی سەربەخۆ. بۆ نموونە، لەو وڵاتانەی کە ئاستەنگی یاسایی بۆ ئافرەتان هەیە، ئەوان توانیویانە لە ڕێگەی ڕێکخراوە مەدەنییەکان و کارە خۆبەخشییەکانەوە، نەک تەنها کێشەکانی خۆیان، بەڵکو کێشەی هەزاران خێزانی تریش چارەسەر بکەن. ئەم گۆڕانکارییە لە قوربانییەوە بۆ ڕزگارکەر گەورەترین بازدانی ستراتیژییە کە ئافرەت لە سەدەی بیست و یەکەمدا ئەنجامی داوە.
مێژووی گەلان پڕە لە چیرۆکی ئەو ئافرەتانەی کە لە کاتی جەنگەکاندا قورسترین ئەرکیان کێشاوە. کاتێک پیاوان لە بەرەکانی جەنگ بوون، ئافرەتان بوونە پارێزەری شیرازەی کۆمەڵگە. ئەوان هەم دایک بوون، هەم باوک، هەم کارکەر و هەم پەروەردەکار. لە زۆرێک لەو وڵاتانەی تووشی جەنگی ناوخۆ بوون، ئافرەتان وەک نێوەندگیری ئاشتی دەرکەوتوون. لێهاتوویی ئافرەت لە دیالۆگ و لێکتێگەیشتن وایکردووە کە زۆرێک لە ململانێیە خوێناوییەکان لە ڕێگەی دەستپێشخەرییەکانی ئافرەتانەوە بەرەو دامرکاندنەوە بڕۆن.
کۆمەڵگە تەقلیدییەکان زۆرجار بەربەستی زۆریان بۆ ئافرەت دروستکردووە، بەڵام هەر ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی ئافرەتان خاوەن لێهاتووییەکی تایبەت بن بۆ شکاندنی کۆتوبەندەکان. ئافرەتان لە ڕێگەی پەروەردە و فێربوونەوە توانیویانە بەسەر نەریتی دواکەوتوودا سەربکەون. ئەوان لە کاتی قەیرانە کۆمەڵایەتییەکاندا، وەک پارێزەری بەها مرۆییەکان دەردەکەون. توانای ئافرەت لە گونجاندن لەگەڵ ژینگەی نوێ و فێربوونی خێرای کارامەییەکان، وایکردووە کە لە هەر کایەیەکدا بن، ببنە جێگەی متمانە.
لە کاتی بڵاوبوونەوەی پەتای کۆرۆنا (COVID-19) و قەیرانە تەندروستییەکانی تری هاوشێوە، جیهان جارێکی دیکە توانای بێ هاوتای ئافرەتانی بینی. زۆرینەی کارمەندانی کەرتی تەندروستی و پەرستاران لە جیهاندا ئافرەتن، ئەوان لە هێڵی پێشەوەی ڕووبەڕووبوونەوەی مەرگدا وەستان. جگە لە کارە فەرمییەکانیان، لە ناو ماڵەکانیشدا ئەرکی چاودێریکردن و پاراستنی دەروونی ئەندامانی خێزانیان لە ئەستۆ بوو. ئەم جۆرە لە لێهاتوویی کە تێکەڵەیەکە لە زانیاری زانستی و سۆزی مرۆیی، تەنها لای ئافرەتان بەو چڕییە دەبینرێت کە دەتوانن لە یەک کاتدا چەندین بەرپرسیارێتی جیاواز بەڕێوەبەرن.
لە سەردەمی مۆدێرندا، ئافرەتان توانیویانە کایەی تەکنەلۆژیا داگیر بکەن. لە کاتی قەیرانەکاندا، بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیا و ئامرازە دیجیتاڵییەکان لەلایەن ئافرەتانەوە بۆ هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە و کۆکردنەوەی هاوکارییەکان، کاریگەرییەکی بێ وێنەی هەبووە. ئافرەتی لێهاتوو ئێستا تەنها لە چوارچێوەی ماڵدا نییە، بەڵکو لە ڕێگەی شاشەکانەوە جیهان ئاڕاستە دەکات و دەبێتە دەنگی ئەو کەسانەی کە ناتوانن قسە بکەن. ئەم گۆڕانکارییە دیجیتاڵییە وایکردووە کە ئاستەنگە جوگرافییەکان نەمێنن و ئافرەتان بتوانن پێکەوە کاربکەن بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان.
لە کۆتاییدا، دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە تێپەڕاندنی قەیرانەکان بەبێ بەشداریی ئافرەت مەحاڵە. متمانەکردن بە لێهاتوویی ئەوان تەنها “ماف” نییە، بەڵکو پێویستییەکی ستراتیژییە؛ چونکە ئافرەتان بە هێزی نەرم و پشوودرێژیی خۆیان، دەتوانن لەو شوێنەدا بەردەوام بن کە ئەوانی تر تێیدا بێ ئومێد دەبن. لێرەوە دەگەینە ئەو بڕوایەی کە هێزی ئافرەت لە تێپەڕاندنی سەختییەکاندا، گەورەترین سەرمایەی مرۆڤایەتییە کە تا ئێستا بە تەواوی سوودی لێ وەرنەگیراوە. وەبەرهێنان لە تواناکانی ئافرەتدا، وەبەرهێنانە لە سەقامگیری، ئاشتی، و داهاتوویەکی پارێزراوتر بۆ هەمووان. شکۆی نەتەوەکان و توانایان بۆ مانەوە لە ناو قەیرانەکاندا، بەستراوەتەوە بەوەی تا چەند ڕێگەیان بۆ ئافرەتان خۆشکردووە تا ببنە پێشەنگی گۆڕانکارییەکان.