ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
بەهرۆز جەعفەر، دكتۆرای ئاسایشی وزە و جیۆپۆڵەتیكیی وزە لە چوارچێوەی زانستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، کە یانزە ساڵە پەیمانگەی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی”ی دامەزراندووە، لە تازەترین توێژینەوەیدا تیشكی خستۆتە سەر داڕشتنەوەی سیاسەتی وزەی كوردستان.
لە سەرەتای توێژینەوەكەدا هاتووە كە وەرچەرخانی جیهانی و ناوچەیی ڕووی داوە و، ئاسایشی وزەی هەرێمی كوردستانیش پێویستی بە دووبارە داڕشتنەوەیە. مەترسییەكان بە زۆری لە دەرەوەی دەستەڵاتی هەرێمی كوردستانەوە پیلانڕێژیی بۆ دەكرێت و ئاراستە دەكرێن. ئیتر بە تەواوەتی چەمكی ئاسایش و كاری پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی گۆڕاوە؛ ئاسایشی سایبەری، ماددە هۆشبەرەكان، گرووپە توندڕەوەكان، ئاسایشی وزە، خۆراك، ژینگە و هتد، هەموویان پێكەوە گرێ دراون. ئالیەتەكانی بەرپێگرتن و تەكنیكەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەكانیش گۆڕاون. هەموو ئەمانەش ڕاستەوخۆ بەستراون بە گرژییە جیۆپۆڵەتیكییە- ناوچەییەكانەوە؛ كورد كەرەستەی ئەم جەنگە ناوچەیی و جیهانییەی پێ نییە. لەم هەوڵەماندا، تێڕوانینێكی جیاواز پێشكەش دەكەین بۆ بەرز ڕاگرتنی ئاسایشی وزەی هەرێمی كوردستان؛ سەرەتا تیشكێك بۆسەر وێنە گەورەكەی ڕووداوەكان هەیە، چوونكە بەبێ گەیشتن لەو فاكتەرانە؛ خوێنەرێك یان ناوەندی بڕیاری سیاسی و هەواڵگری و دیپلۆماسی ناتوانێت بەباشی بزانێت هەڕەشەكان لە كوێوە دێن؟ تاوەكو سیاساتی خۆی باشتر دابڕێژێت و لەگەڵ دامەزراوەكانی دیكەدا هەماهەنگ بێت. بۆ ئەوەی پەرشوبڵاو نەبێت، تەنها كێڵگەیەكی دیاریكراو وەردەگرین؛ ئایا بۆچی مەترسی لەسەر كێڵگە گازییەكانی كۆرمۆر و چەمچەماڵ بەردەوام دەبێت؟ سیناریۆكانی ڕووبەڕووبوونەوە دەبێت چۆن بن؟
یەكەم/ فاكتەری داناگاز و كرێسنت پیترۆلیۆم
بەشێوەیەكی بنچینەیی، لە ساڵی (١٩٠٠)ەوە بەهۆی داهێنانە جیۆلۆجییەكانەوە ئەمریكا و بەریتانیا ئاگادارن لە چەند گۆشەی جیهاندا نەوت و گاز هەیە. لە (١٩٣٠)ـەوە كێڵگەی كۆرمۆر كاری دۆزینەوەی بۆ كراوە. جیهان دەمێكە ئاگاداری توانا هایدرۆكاربۆنییەكانی كوردستانە. پێش ساڵی ٢٠٠٦ كۆمپانیایەك نەبوو ناوی داناگاز بێت، بەڵكو پیاوێكی بەئەزموون لە بوارەكەدا بە ناوی “حەمید جەعفەر” لەگەڵ “مەجید”ی کوڕیدا چاوەڕێی درەوشانەوەی خۆری بازرگانییەكەیان بوون، باپیریان لە سەردەمی پاشایەتیدا وەزیری گواستنەوە و داراییی عێراق بووە. بەهۆی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئینگلیز لە عێراق دەرچوون، ڕوویان كردۆتە ئیماراتی عەرەبی و بەریتانیا. بۆیە ئەو باوك و كوڕە كە پێشتر خۆیان كۆمپانیای پێرڵ پیترۆلیۆمیان هەبوو، لە ساڵی (٢٠٠٦)ـەوە بەهاوكاری سیاسەتمەدارێكی كورد، كە دواتر بوو پۆستی سەرۆكوەزیرانی هەرێم و سەرۆككۆماری عێراقی وەرگرت، هاتن بۆ كوردستان و هەستیارترین كێڵگە و سێكتەری كوردستانیان ڕادەست كرا. ئەوانیش كۆمپانیای داناگاز و كرێسنت پیترۆلیۆمیان وەك لقێك لە كۆمپانیا سەرەكییەكە (پیرل پیترۆلیۆم) دامەزراند. بەمجۆرە پەیوەندییەكانی خۆیان لەگەڵ ناوەندی بڕیاری ناوچەكە فراوانتر كرد. بە كورتیەكەی سەركردایەتیی كابینەی هەشتی حكومەتی هەرێم ڕەنگە هێشتا لە تەواوی وردەكارییەكان لە گرێبەستە نەوتییەكان و ئەو دەستانەی لە ناو پرۆسە نەوتییەكاندان، نەگەیشت بێت!
دوەم/ فاكتەری ئیمارات
كرێسنت پیترۆلیۆم و داناگاز دوو كۆمپانیای ئیماراتین، پاڵپشتی ئەمریكا و ئەوروپایان مسۆگەر كردوە؛ بۆیە لەسەرەتاوە هەر بەتەنها خۆیان بە كارەكە قورسەكە هەڵنەستان؛ بەڵكو مۆڵ- Mol ی هەنگاریی و OMV ی نەمساوییان هێناو نیزیكەی (٣٠٪ )ی پشكەكانیان پێ دان؛ ئەو دوو كۆمپانیای بەشدارییان كردبو لە ڕاكێشانی هێڵی بۆڕی نابۆكۆ – بۆ ڕاكێشانی هێڵی گاز لە ناوەڕاستی ئاسیاوە بۆ ئەوروپا.
ئیماراتی یەكگرتووی عەرەبی (لە ڕێگەی موبادەلە پیترۆلیۆمی ئیماراتییەوە) لە ساڵی ٢٠٢٣ ەوە لە كێڵگەی تاماری ئیسرائیلی وەبەرهێنان دەكات لە كەناراوەكانی دەریای سپی. ئەمەی لای خوارەوە لە وێنەكەدا دەیبینن ڕێك كوتلەیەیە ئێران بە ئامانجی دەگرێت و دژیەتی: ئیسرائیل و قوبرس پێكەوە لە كەناراوە ئاوییەكان وەبەرهێنان لە گازدا دەكەن، دەیانەوێ گازی سوریا و عێراق و كوردستان ئیمارات و وڵاتانی دیكە بهێنن بۆ ئەم حەوزەیە و، ئەم كوتلەیە دەوڵەمەند بكەن و سەركردایەتی وزە لە ناوچەكەدا بكەن.
بنچینەی قسەكە ئەوەیە؛ ئەم حەوزەیەی دەریای سپی دەوڵەمەندتر بكەن، بۆ ئەوەی وەك جێگرەوەی گازی ڕووسی و ئێرانی بەكاری بهێنن بۆ ئەوروپا. چۆن گازی چەمچەماڵ و كۆرمۆر ببەن بۆ ئەم حەوزەیە؟
زیاتر لە دە كێڵگەی گازی لە هەرێمی كوردستان هەن، واتە بەوانەشەوە كە گازی هاوەڵ-Associated Gas بەرهەم دەهێنن؛ بە هەموویانەوە زیاتر لە (٣٠) سی تریلیۆن پێ سێجا گازیان هەیە، بەڵام تەنها یەك كێڵگەیان بەرهەمی هەیە كە “كۆرمۆر”ە، لە دوەم گەورەترین كێڵگەشدا ئامادەكاریی كراوە كە “چەمچەماڵ”ـە؛ یەدەگی كۆرمۆر بە ٩.٤تریلیۆن پێ سێجا خەملێندراوە و، چەمچەماڵیش ٦.٦ تریلیۆن، هەردووكیان لە سنووری جوگرافی یەك قەزادان.
– ئیتر وەك دەبینن لەو كاتەوە لە ٢٠٢٢ەوە؛ چوونكە دوای دە ساڵ لە ناكۆكیی پەیوەندیی ئەنكەرەو ئەبوزەبی ئاسایی بۆیەوە؛ ئیتر هەولێریش هاتە ناوەوەو سێكوچكەیەك درووست بوو؛ هاتوچۆی نێوان هەرێمی كوردستان و ئیماراتی عەرەبی زۆر گەرم بوەو، زیاتر لە ٢٥ سەردانی دوو قۆڵی لە ماوەی چوارساڵی ڕابردوودا ڕوویداوە و، مەسرور بارزانی بە گرینگیەوە ئەو پەیوەندییە بەڕێوە دەبات و لە داینامیكیەتەكە گەیشتووە.
– لە ساڵی ٢٠٢٢ دا، ئیدارەی ئەمریكا بۆ فراوانتركردنی وێستگەكانی كۆرمۆر و زیاتر كردنی بەرهەمهێنان لە كێڵگەكەدا، بڕی (٢٥٠) ملیۆن دۆلاری بەخشیە كۆمپانیای داناگاز. هاوكات كارگرووپ ڕاسپێردرابو بۆ ئەوەی لوولەیەكی تر لە كۆرمۆرەوە ڕابكێشێت. ئێران ئەمەی بیست!
– كاتێك لە ناوەڕاستی ٢٠٢٥ـدا، شاندێكی هەرێمی كوردستان بە سەرۆكایەتی سەرۆكوەزیران، سەردانی واشنگتۆنیان كرد، بە بەهای زیاتر لە (١٠٠)ملیار دۆلار دوو گرێبەستی گەورەیان لەگەڵ دوو كۆمپانیای ئەمریكی بۆ وەبەرهێنانی گاز لە هەردوو كێڵگەی كوردەمیر- تۆپخانە واژۆ كرد، كۆشكی سپی و وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەكگرتوەكان پێشوازییان لەم گرێبەستە كرد.