دیمانە- سهههند كۆیی
بۆ تێگەیشتن لە ڕەهەندەکانی هونەری دەرهێنان و گۆڕانکارییەکانی شانۆی هاوچەرخ، پێویستە لە سۆنگەی ئەزموونی ئەو نەوەیەوە بڕوانین کە زانست و پراکتیکیان ئاوێتە کردووە. شوان حەمە سەعید عوسمان، وەک یەکێک لە ناوە دیارەکانی کایەی هونەری کوردستان و سیمایەکی کاریگەری نێو بزووتنەوەی کلتوریی کۆیە، نموونەیەکی زیندووی ئەو ململانێیە مەعریفییەیە. لەم دیدارەدا، باس لە پانتایی کارکردنی دەکەین و قووڵ دەبینەوە لەو ڕایەڵە هاوبەشانەی ئەکادیمیا و تەختەی شانۆ بەیەکەوە گرێ دەدەن.
وەک دەرهێنەرێک کە لەناو جەرگەی پراکتیکەوە بەرەو دنیای توێژینەوەی ئەکادیمی هەنگاوت ناوە، ئەو وێستگە سەرەتاییانە چۆن دیدگای تۆیان بۆ شانۆ فۆرمەڵە کرد؟
* سەرەتای ئەم گەشتە هونەرییە بۆ خوێندنم لە پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی شەهید جەعفەر دەگەڕێتەوە، کە توانیم لقی دەرهێنان وەک یەکەمی بەشەکەم تەواو بکەم. دوای دە ساڵ لە کاری مامۆستایی و سەرۆکایەتی بەش، خولیای قووڵبوونەوە لە زانستی شانۆ وای کرد لە زانکۆی سەلاحەددین درێژە بە خوێندن بدەم و پلەی دووەم بەدەست بهێنم. دواجار ئەم ڕەهەندە مەعریفییە لە بڕوانامەی ماستەر و توێژینەوەکەم لەسەر “شێوازی دەرهێنان لە شانۆی پۆستمۆدێرن؛ بە نموونەی کارەکانی ڕۆبێرت وێڵسۆن” چڕ بووەوە. ئێستاش لە زانکۆی کۆیە هەوڵ دەدەم ئەو ئەزموونە زانستییە بۆ نەوەیەکی نوێ بگوازمەوە.
کارنامەکەت فرەڕەهەندییەکی بەرچاو لە نێوان تەختەی شانۆ و چاوی کامێرادا نیشان دەدات، ئەم هاوسەنگییە لە چ پڕۆژەیەکی جیاوازدا ڕەنگی داوەتەوە؟
* هەوڵم داوە لە چەندین کایەی جیاوازدا شوێنپەنجەم دیار بێت، بە جۆرێک وەک دەرهێنەر ١٢ نمایشی شانۆییم پێشکەش کردووە و لە فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکانی ئەوروپا و ئاسیا نوێنەرایەتی هونەری کوردیم کردووە. لە کایەی سینەماشدا وەک ئەکتەر و یاریدەدەری دەرهێنەر لە چەندین بەرهەمی گرنگدا بەشداریم هەبووە، کە دیارترینیان فیلمی “غەریبانە لەم خۆشبەختییە دەڕوانم” بوو کە خاوەنی چەندین خەڵاتی جیهانییە. بەرهەمهێنانی ١٢ فیلمی دۆکیۆمێنتاری و ڤیدیۆکلیپ بۆ منداڵان بە هاوکاری تیپی باواجی، بەشێکی ترن لەو کاروانەی کە لە ڕێگەی کۆمپانیای ڕوڤیا فیلم و پڕۆژە زانکۆییەکانەوە بەردەوامی پێ دەدەم.
ئایا شانۆ بۆ تۆ تەنها هونەرە، یان ئامرازێکە بۆ گۆڕینی کۆمەڵگا؟
*شانۆ پێش ئەوەی هەر پێناسەیەکی تری هەبێت، بریتییە لە “پڕۆسەی تێڕامان لە بوون”. من پێم وایە ناتوانین شانۆ تەنها لە چوارچێوەی “هونەر بۆ هونەر” کورت بکەینەوە. شانۆ تەختەیەکی سپییە کە برینەکانی کۆمەڵگای لەسەر دەنووسرێتەوە. گۆڕینی کۆمەڵگا لە ڕێگەی شانۆوە، گۆڕینێکی ڕاستەوخۆ و سیاسی نییە، بەڵکو گۆڕینی “هۆشیاریی تاکە”. کاتێک بینەر لە هۆڵەکە دەچێتە دەرەوە و پرسیارێکی نوێی لا دروست دەبێت، لێرەوە پڕۆسەی گۆڕانکاری دەست پێ دەکات.
لای تۆ “جوانی” لە شانۆدا لە چیدایە؟ لە سادەیی یان لە گەورەیی تەکنیک؟
* جوانی لە “ڕاستگۆیی و هاوسەنگی”دایە. من لایەنگری ئەو جۆرە شانۆیانە نیم کە بە دیکۆری گەورە و تەکنیکی ئاڵۆز چاوی بینەر دادەخەن و “ڕۆحی ئەکتەر” دەکوژن. شانۆ لە بنەڕەتدا بریتییە لە: (ئەکتەر + بینەر + فەزا). ئەگەر ئەکتەرێک بتوانێت لەسەر تەختەیەکی چۆڵ، بە تەنها یەک چرای سادە، بینەر بگریەنێت یان بیخاتە ناو قووڵایی بیرکردنەوە، ئەوە لوتکەی جوانییە. تەکنیک دەبێت لە خزمەت ئەکتەردا بێت نەک بە پێچەوانەوە. من سادەییەکهم خۆش دەوێت کە پڕ بێت لە مانا .
ئایا پێویستە شانۆکار “ڕۆشنبیر” بێت، یان تەنها “بەهرە” بەسە؟
* بەهرە تەنها خاڵی دەستپێکە، بەڵام بەبێ ڕۆشنبیری، هونەرمەند وەک “ئامێرێکی بێڕۆح” وایە. ئەکتەرێک کە دەقێکی (شکسپیر) یان (گۆدۆ) یان دەقێکی مێژوویی کوردی وەردەگرێت، ئەگەر پاشخانێکی فەلسەفی و مێژوویی نەبێت، چۆن دەتوانێت ڕەهەندە شاراوەکانی کارەکتەرەکە بدۆزێتەوە؟ ڕۆشنبیری بە مانای بڕوانامە نا، بەڵکو بە مانای تێگەیشتن لە مرۆڤ، لە سیاسەت، لە دەروونناسی. شانۆکارێک کە تەنها پشت بە بەهرە دەبەستێت، زوو “دووبارە” دەبێتەوە و هیچی نوێی پێ نییە بۆ وتن. بەڵام ڕۆشنبیری وا دەکات هەر ڕۆڵێک کە دەیگێڕێت، جیهانێکی نوێ بێت.
جەستەی شانۆکار تا چەند دەتوانێت جێگەی وشە بگرێتەوە؟ ئایا لە شانۆی کوردیدا گرنگیمان بە “فیزیک و جووڵە” داوە؟
* زمان تەنها وشە نییە، جەستە زمانێکی گەردوونییە کە پێویستی بە وەرگێڕان نییە. زۆرجار سەیری کارەکتەرێک دەکەین، پێش ئەوەی قسە بکات، لە شێوازی وەستان و جووڵەی دەستەکانی تێدەگەین کە چ جۆرە ئازارێک یان خۆشییەکی هەیە. وشە سنووردارە، بەڵام جەستە بێ سنوورە. بەداخەوە لە شانۆی کوردیدا، ئێمە زیاتر “شانۆی بیستن”مان هەیە نەک “شانۆی بینین”؛ واتە زیاتر گرنگی بە دەق و قسەکردن دەدەین. هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو ئاستەی کە جەستەی ئەکتەر ببێتە کەرەستەی سەرەکی نمایش، بەڵام نەوەی نوێی شانۆکاران خەریکە ئەم هاوسەنگییە دەگۆڕن و بایەخی زیاتر بە سەمای گوزارشت ئامێز و نواندنی فیزیکی دەدەن.
وەک دەرهێنەرێک، چۆن مامەڵە لەگەڵ “ئەگۆی – Ego” ئەکتەرەکانت دەکەیت؟ ئایا دیکتاتۆریەت پێویستە بۆ سەرکەوتنی نمایش؟
* دەرهێنان هاوسەنگییەکی پڕکێشەیە لەنێوان “دیموکراسی و دیکتاتۆریەت”. پێویستە ئەکتەر لەوپەڕی ئازادیدا بێت تا دەرفەتی داهێنانی بۆ بڕەخسێت، بەڵام کاتێک خودی ئەکتەر لە ئامانجی نمایشەکە گەورەتر دەبێت، دەرهێنەر دەبێت وەک “باغەوانێکی کارامە” دەستوەردان بکات و ئەو چڵە زیادانە بپەڕێنێت کە ڕێگری لە گەشەی کارەکە دەکەن. من باوەڕم بە “دیکتاتۆرییەتی دیدگا” هەیە؛ واتە بۆ ڕێگریکردن لە پەرتەوازەیی، دەبێت یەک تێڕوانینی گشتگیر “نمایشەکە” کۆبکاتەوە، بەبێ ئەوەی ڕۆحی ئەکتەر بخنکێنرێت، بەڵکو تەنها ئامانجمان ڕێکخستنی وزەکانە.
کاتێک نووسەر کۆتایی دەقەکە بە کراوەیی جێدەهێڵێت، تۆ وەک شانۆکار حەز دەکەیت خۆت کۆتاییەکە بۆ بینەر دیاری بکەیت یان ڕێگەی پێ بدەیت خۆی بیر بکاتەوە؟
* من هەمیشە لایەنگری “کۆتایی کراوە”م. شانۆ ئەرکی ئەوە نییە وەڵامی حازربەدەست بداتە بینەر، بەڵکو ئەرکی ئەوەیە پرسیار دروست بکات. کاتێک کۆتاییەکە کراوەیە، بینەر لەگەڵ خۆیدا نمایشەکە دەباتەوە بۆ ماڵەوە. هەر بینەرێک بەپێی ئەزموون و تێگەیشتنی خۆی کۆتاییەک دادەڕێژێتەوە. ئەگەر من کۆتاییەکە دیاری بکەم، وەک ئەوە وایە بڕیارێکی سیاسی یان ئەخلاقی بەسەر بینەردا بسەپێنم، ئەمەش دژی ئازادیی هونەرە.
ئایا شانۆی کوردی توانیویەتی ناسنامەیەکی تایبەت بۆ خۆی دروست بکات؟
* ئەمە پرسێکی ئاڵۆز و جێگەی باسە. ئێمە وەک شانۆکارانی کورد، هەمیشە لە نێوان دوو بەرداشدا بووین: پاراستنی کلتوور و ڕەسەنایەتی خۆمان و سوودوەرگرتن لە تەکنیکە مۆدێرنەکانی ڕۆژئاوا. شانۆی کوردی لە قۆناغی “کۆڵۆنیالیزمی کلتووری” ڕزگاری بووە و ئێستا خاوەن گوتاری خۆیەتی، بەڵام بۆ گەیشتن بە “ناسنامەیەکی جیهانی” هاوشێوەی شانۆی ژاپۆنی یان ڕووسی، پێویستمان بە بنەماڕێژیی زانستی هەیە. ئێمە لەسەر تەختەی شانۆ خاوەن ئەزموونێکی دەوڵەمەندین، بەڵام لە ڕووی سەرچاوەسازی و فیکرییەوە پاشکەوتووین. پێویستە جەستەی ئەکتەری کورد، دەنگی و میتۆدی کارکردنی، ڕەنگدانەوەی ژینگەی چیا و دەشت و مێژووی پڕ لە کارەساتی خۆمان بێت، نەک تەنها کۆپیکردنی ستانیسلاڤسکی و برێخت بێت.
ڕۆڵی ژن لە شانۆی ئێستای ئێمەدا چۆن دەبینیت؟
* ژن لە شانۆی کوردیدا مێژوویەکی پڕ لە قوربانیدانی هەیە. لە سەردەمێکدا دەرکەوتنی ژن لەسەر شانۆ وەک بەربەستێکی کۆمەڵایەتی دەبینرا، ئێستا دۆخەکە گۆڕاوە، ئێمە کچانی لێهاتوو و ئەکادیمیمان هەیە کە بە بوێرییەوە کار دەکەن. بەڵام هێشتا لە ڕووی “دەق”ەوە غەدر لە ژن دەکرێت؛ زۆربەی دەقەکان بە دیدێکی “نێرینە” دەنووسرێن و ژن تەنها وەک کارەکتەرێکی لاوەکی یان قوربانی نیشان دەدرێت. کاتی ئەوە هاتووە ژن لە شانۆی ئێمەدا نەک تەنها وەک ئەکتەر، بەڵکو وەک “دەرهێنەر و بیرمەند”یش دەربکەوێت و ئەو قاڵبە کلاسیکییە بشکێنێت کە دەڵێت ژن تەنها بۆ جوانی یان خەمناکی لەسەر شانۆیە.
ئایا شانۆی ئێمە “خوێندنەوەی ڕەخنەیی” بۆ دەکرێت، یان تەنها لە سنووری “بینین”دا دەمێنێتەوە؟
* ئێمە “بینەری باش”مان هەیە، بەڵام “ڕەخنەی ئەکادیمیمان” زۆر کەمە. زۆربەی ئەوەی دەنووسرێت یان “پیاهەڵدانە” یان “شکاندن”، ڕەخنەیەک نییە کە لەسەر بنەمای زانستی و میتۆدی دەرهێنان بێت. ڕەخنەگری ڕاستەقینە ئاوێنەی دەرهێنەرە، یارمەتیم دەدات ئەو گۆشە تاریکانە ببینم کە خۆم نەمدیون. بەداخەوە، زۆرجار بەهۆی نەبوونی ڕەخنەوە، هونەرمەند لەناو بازنەیەکی داخراودا دەمێنێتەوە و گەشە ناکات.
ئایا شانۆ لە کوردستاندا بووەتە “پیشە” کە مرۆڤ بتوانێت ژیانی لەسەر بنیاد بنێت، یان تەنها “قوربانیدانێکی بێدەنگە”؟
* ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە؛ شانۆ لای ئێمە هێشتا نەبووەتە “پێگەیەکی پیشەیی”. ئێمە بە “گیرفانی خاڵی و ڕۆحی پڕ” کار دەکەین. کاتێک ئەکتەرێک ناچارە بەیانیان بۆ بژێوی ژیان لە کایەیەکی تردا بێت و ئێوارانیش لەسەر تەختەی شانۆ ڕۆڵی پاشایەک بەرجەستە بکات، ئەمە “دوانەییەکی دەرونی” ئازاربەخش دروست دەکات. ئەم هونەرە لە ناوخۆدا هێشتا لەسەر بنەمای “خولیای تاکەکەسی” دەخولێتەوە نەک سیستمێکی ئابووری، ئەمەش مەترسییەکی ڕاستەقینەیە بۆ بەردەوامیی نەوەی نوێ.
لە سەردەمی ” تەکنەلۆژیا و شاشە”دا، ئایا شانۆ هێشتا دەتوانێت ڕکابەری بکات؟
* ڕکابەرییەکە لە نێوان “ساردیی شاشە” و “گەرمیی مرۆڤ”دایە. سینەما و مۆبایل و تەکنۆلۆژیا چەندە پێشکەوتوو بن، هەرگیز ناتوانن جێگەی “ئامادەیی بەرجەستە” بگرنەوە. لە شانۆدا، جۆرە پەیوەندییەکی ڕۆحی لە نێوان ئەکتەر و بینەردا دروست دەبێت؛ وزەیەک هەیە کە لە ڕێگەی هەناسە و لێدانی دڵەوە دەگوازرێتەوە. شاشە تەنها وێنەیەکە، بەڵام شانۆ “ژیانە لەو چرکەساتەدا”. سیحری شانۆ لەوەدایە کە “دووبارە نابێتەوە”؛ هەر نمایشێک تام و چێژێکی تایبەتی هەیە کە تەنانەت ئەگەر هەمان دەق و هەمان ئەکتەریش بن، شەوی دووەم جیاوازە لە شەوی یەکەم. ئەم زیندووێتییە وای کردووە شانۆ بۆ هەزاران ساڵ بمێنێتەوە و هیچ شاشەیەک نەتوانێت کۆتایی پێ بهێنێت.
ئایا هیچ کاتێک هەستت کردووە کە شانۆ “خیانەتت” لێ دەکات؟ کاتێک کارێک دەکەیت و بینەر بە هەڵە تێدەگات؟
* خیانەت نا، بەڵکو “تەنیاییەکی قووڵ”. جار هەبووە چەندین مانگ خەریکی ڕاهێنان بووین بۆ گەیاندنی پەیامێکی فەلسەفیی چڕ، کەچی بینەر لە کۆتاییدا تەنها بۆ کۆمیدیایەکی ڕاگوزەر یان جوانیی پۆشاکەکان چەپڵەی لێداوە؛ ئەو چرکەساتە مرۆڤ هەست بە غەریبییەکی سەخت دەکات. بەڵام ئێستا فێربووم، کاتێک نمایشەکە پێشکەش کرا، ئیتر هی من نییە؛ بینەر مافی خۆیەتی بە جیاواز یان تەنانەت بە “هەڵە”ش لە مەبەستەکانم تێبگات. هونەرمەند پێویستە دان بەوەدا بنێت کە ئەو تەنها پڕشنگێک دەخاتە سەر ڕاستی، نەک هەموو ڕاستییەکە؛ ئێمە تەنها پرسیارەکان دروست دەکەین و وەڵامەکان لای بینەر خۆیەتی.
کاتێک نمایش تەواو دەبێت، بۆچی هەست بەو “خاڵیبوونە” دەکەیت؟
* چونکە شانۆ “مردنێکی کاتییە”. کاتێک بۆ ماوەی چەندین مانگ پڕۆڤە دەکەیت، تۆ دەبیتە کەسێکی تر، لە جیهانێکی تردا دەژیت. کاتێک پەردەکە دادەدرێتەوە و بینەر دەڕوات و ڕووناکییەکان دەکوژێنەوە، تۆ لە پڕێکدا دەگەڕێیتەوە بۆ “ژیانە ئاساییە سادەکەی خۆت”. ئەم گۆڕانە خێرایە جۆرێک لە “شۆکی دەروونی” دروست دەکات. وەک ئەوە وایە هاوڕێیەکی ئازیزت لێ دابڕابێت. ئەو تەنیاییە، تەنیاییەکی پیرۆزە، چونکە نیشانەی ئەوەیە کە تۆ هەموو وزەی خۆتت لەو کارەدا بەجێهێشتووە.
ئەگەر ڕۆژێک بێت تەکنۆلۆژیا و “ڕۆبۆت” بتوانن هەموو کارێکی مرۆڤ بکەن، پێت وایە هێشتا مرۆڤ پێویستی بە شانۆ دەبێت؟
* بەڵێ، پێویستیی بە شانۆ زیاتریش دەبێت؛ چونکە هەرچەند جیهان بەرەو “میکانیکیبوون” هەنگاو بنێت، تینوێتیی مرۆڤ بۆ “هەست و سۆز” قووڵتر دەبێت. مرۆڤ ڕوو لە شانۆ دەکات تا دڵنیابێتەوە هێشتا زیندووە؛ هێشتا دەتوانێت بگری و پێبکەنێت و لەگەڵ مرۆڤێکی تردا هاوسۆز بێت. ڕۆبۆت دەتوانێت نمایش بکات، بەڵام توانای “ئازارچەشتنی” نییە، کەچی بینەر هەمیشە بەدوای ئەو برین و ئازارە ڕاستەقینەیەدا دەگەڕێت کە تەنها لە مرۆڤدا بەرجەستە دەبێت.
لە نێوان “ناوبانگ” و “کاریگەریی هونەری”، کامەیان بە دەستکەوتی ڕاستەقینە دەزانیت؟
* ناوبانگ تەمەنی کورتە و زۆرجار پەیوەندی بە ڕێکەوت یان شەپۆلەکانی سۆشیاڵ میدیاوە هەیە. بەڵام کاریگەریی هونەری ئەوەیە کە دوای دە ساڵ لە نمایشەکە، هێشتا کەسێک بێت و پێت بڵێت “ئەو کارەی تۆ ژیانی منی گۆڕی، دەستکەوتی من ئەو یادەوەرییە هونەرییەیە کە لەناو ناخی بینەردا دەمێنێتەوە، نەک ژمارەی لایک و فۆڵۆوەرز. ناوبانگ دەتوانێت مرۆڤ بخاتە سەر زمانەکان، بەڵام تەنها “کاریگەری” دەتوانێت مرۆڤ بخاتە ناو قووڵایی مێژووەوە. من وەک دەرهێنەر و شانۆکارێک، نامەوێت تەنها “ئامادەییم” هەبێت، بەڵکو دەمەوێت کاریگەرییەکی بەردەوام جێبهێڵم؛ چونکە هونەر ئەگەر نەتوانێت گۆڕانکاری لە تێڕوانینی مرۆڤدا دروست بکات، تەنها دەبێتە کاتبەسەربردنێکی ڕاگوزەر، دەستکەوتی ڕاستەقینە ئەوەیە کە پەیامەکەت ببێتە بەشێک لە مهعریفهی بینەر و لەوێدا چەکەرە بکات.
ئایا شانۆ دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ ناساندنی کلتوور و مێژووی نەتەوەیەک بە جیهان، یان زمانێکی گەردوونییە؟
* شانۆ هەردووکیانە. بۆ ئەوەی ببیتە جیهانی، دەبێت سەرەتا زۆر ناوخۆیی و ڕەسەن بیت. کاتێک ئێمە چیرۆکێکی مێژوویی شاری کۆیە یان ئەنفال بە زمانێکی هونەریی بەرز پێشکەش دەکەین، جیهان لێمان تێدەگات، چونکە ئازار و عەشق و جەنگ لای هەموو مرۆڤایەتی یەکە. شانۆ باڵیۆزێکی بێدەنگی کلتوورە. ئێمە دەتوانین لە ڕێگەی شانۆوە پێناسەی ناسنامەی خۆمان بۆ ئەوانی تر بکەین، بە مەرجێک تەنها لەناو گریان و شیوەنی ناوخۆییدا نەمێنینەوە و بتوانین بە “زمانە هاوبەشە باڵاکان” بدوێین.
ئەگەر بوار هەبێت تەنها یەک ڕستە لەسەر پەردەی هەموو شانۆکانی جیهان بنووسرێت، چی دەبێت؟
* دەنووسم: “لێرەدا، درۆ دەکەین تا ڕاستییەکان ئاشکرا بکەین.” چونکە نواندن لە ڕواڵەتدا درۆیە: (واتە ڕاستی نییە)، بەڵام ئامانجەکەی گەیشتنە بەو ڕاستییە قووڵانەی کە مرۆڤ لە ژیانی ڕۆژانەدا ناتوانێت یان ناوێرێت بیڵێت.
لە نێوان تێڕامانی زانستی و واقیعی تەختەی شانۆدا، چ ئاسۆیەک بۆ سبەینێی داهێنان دەبینیت و “سەکۆی گوتاری میدیایی” لەم هاوکێشەیەدا چ پێگەیەکی هەیە؟
* لە ڕاستیدا ئەمە تەنها ئاوڕدانەوەیەکی میدیایی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە “پاراستنی شکۆی داهێنان”. ڕۆژنامهی: (هەولێر)، بەو “تەمەنە پڕ بایەخەی” هەیەتی، سەلماندوویەتی کە تەنها گواستنەوەی هەواڵ ئەرکی ئەو نییە، بەڵکو ئەرکە گەورەکەی بریتییە لە بنیادنانی هۆشیاری و دروستکردنی پردێکی پتەو لە نێوان بیرمەندان و کۆمەڵگەدا. کاتێک دەبینم ئەم ناوەندە فەزایەکی وا قووڵ بۆ تەختەی شانۆ تەرخان دەکات، دڵنیا دەبمەوە کە هێشتا سەکۆیەک هەیە ڕێز لە مێژووی زیندووی داهێنەران بگرێت. دەستخۆشییەکی گەرم لە جەنابت و تەواوی ستافەکهتان دەکەم کە لەم جەنجاڵییەدا، ڕەسەنایەتییان پاراستووە و بوونەتە سێبەرێکی ئارام بۆ کلتوور و جوانی. ئەم پشوودرێژییەی ئێوە لە ناساندنی خاوەن ئەزموونەکان، بایەخێکی زانستی و مێژوویی هەیە.
