محمد لادێ – ههولێر
دوای ئەوەی ناوچەکەمان ڕووبەڕووی بارانێکی بێوێنە و بەخوڕ بووەوە، کە مەترسیی لافاوی لێ کەوتەوە و ترسێکی زۆری خستە دڵی دانیشتوانەوە، ئێستا پلانی گلدانەوە و بەڕێوەبردنی ئاو لە ڕێگەی دروستکردنی پۆندەکانەوە وەک گەورەترین دەرفەتی ئەم کارەساتە دێتە ئەژمار. شارەزایان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە دروستکردنی حەوزی گلدانەوەی ئاو نەک تەنها وەک ڕێگرێک لە بەردەم لافاو کار دەکات، بەڵکو ژیانی کشتوکاڵی ناوچەکە بۆ دەیان ساڵی داهاتوو مسۆگەر دەکات.
پۆندەکان، کە پڕۆژەی ئەندازەوانیی وردیان پێویستە، سەرەتا بە هەڵبژاردنی شوێنی گونجاو و لێکۆڵینەوە لە پێکهاتەی خاک دەست پێ دەکات بۆ دڵنیایی لەوەی زەوییەکە توانای گلدانەوەی ئاوی هەیە و کەمترین ڕێژەی دزەکردنی هەیە، دواتر قەبارەی پۆندەکە بەپێی ئەو بڕە ئاوە زیادەیەی چاوەڕوان دەکرێت گل دەدرێتەوە دیزاین دەکرێت. کارەکە تەنیا بریتی نییە لە هەڵکەندنێکی سادە، بەڵکو دروستکردنی بەنداوی پتەو و دیزاینکردنی ڕێڕەوی دەرچوونی ئاو (Spillway) لە کاتی پڕبووندا زۆر گرنگە بۆ سەلامەتیی گشتی و ڕێگرتن لە وێرانبوونی ژێرخان.
گرنگترین سوودی ئەم پۆندانە دوای بینینی دیمەنی لافاوەکان، بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی لافاو، چونکە ئەم حەوزانە بڕێکی زۆر لە ئاوی لافاوەکە هەڵدەمژن و وەک گەسکدانی لافاو کار دەکەن، بەمەش خێرایی و زەبری ئاوەکە کەمدەکەنەوە بەر لەوەی بگاتە شار و گوندەکان و زیانی ماددی و گیانی کەم دەکەنەوە، ئەمەش هەستێکی گەورەی ئارامی بە دانیشتوانی ناوچەکە دەدات. لەپاڵ پاراستن لە لافاو، پۆندەکان ڕۆڵی سەرەکی دەبینن لە بەرزکردنەوەی ئاستی ئاوی ژێرزەویدا؛ ئاوەکە بە هێواشی دزە دەکاتە ناو زەوی و قووڵایی و سەرچاوەی بیرەکان پڕ دەکاتەوە، کە ئەمە خۆی لەخۆیدا بیمەیەکە لە دژی وشکەساڵی داهاتوو.
لە دەوروبەری هەولێر، چەندین پڕۆژەی پۆندەکان و گلدانەوەی ئاو هەن کە دەتوانن وەک نموونەیەکی سەرکەوتوو باس بکرێن، بۆ نموونە پۆندەکانی ناوچەی کەورگۆسک یان پۆندەکانی دەشتی هەولێر کە بە مەبەستی گلدانەوەی ئاوی ڕووبارە وەرزییەکان دیزاین کراون، توانای گەورەیان هەیە بۆ کۆکردنەوەی ئەو ئاوە زیادەیەی لە کاتی بارانە بەخوڕەکاندا دروست دەبێت. ئەم پۆندانە، بە تایبەتی ئەوانەی نزیک گوندی گۆمەشین یان گلدانەوەی ئاوی ڕووباری گەورەی دەوروبەر، دەبنە سەرچاوەیەکی ئاوی جێگیر بۆ ئاودێری، بەتایبەتی لە وەرزی هاویندا کە پلەی گەرما بەرز دەبێتەوە. ئەم گلدانەوەیە دڵنیایی دەدات لە بەردەوامی پڕۆسەی کشتوکاڵ و زیادبوونی بەرهەم، کە کاریگەری ڕاستەوخۆ و ئەرێنی لەسەر ژیانی جووتیاران و ئاسایشی خۆراکی ناوچەکە دەبێت.
پۆندەکان تەنیا حەوزێکی ئاو نین، بەڵکو بنکەیەکی نوێی ژینگەیین کە دیمەنێکی سەرنجڕاکێش بە ناوچەکە دەبەخشن و دەبنە شوێنی ژیانی باڵندە کۆچەرییەکان و زیندەوەری تر، کە لەوانەیە گەشتیاری و سەرمایەی نوێ بۆ ناوچەکە بهێنن. دەبێت حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە خێرایی و بە پلانی تۆکمە دەست بە دروستکردنی زیاتر لەو جۆرە پڕۆژانە بکەن لە هەموو کوردستان بۆ گۆڕینی ئاوی لافاو بۆ سەرمایەیەکی نیشتمانی و دڵنیایی لە ئاسایشی ئاو.