گرۆتۆڤسکی لە کوردستان چی فێر بوو؟ ئایا شانۆی هەژار سوودی لە کولتووری کورد وەرگرتووە؟

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

جیری گرۆتۆڤسکی (Jerzy Grotowski)، دەرهێنەری پۆڵەندی و تیۆریستی شانۆ، بە یەکێک لە کاریگەرترین و نوێخوازترین کەسایەتییەکانی شانۆی سەدەی بیستەم دادەنرێت. میتۆدە شۆڕشگێڕییەکەی، کە بە “شانۆی هەژار”(Poor Theatre) ناسراوە، جەوهەری کارەکەی بوو، کە تێیدا هەوڵی دەدا شانۆ لە هەموو ئەو توخمانە دابماڵێت کە دەکرێت لە ڕێگەی سینەما یان تەلەڤیزیۆنەوە دابین بکرێن.
جەوهەری شانۆی هەژار فەلسەفەیەکی سادەکردنەوە بوو کە تیشکی خستە سەر پەیوەندی ڕاستەوخۆی نێوان ئەکتەر و بینەر، بەبێ بوونی دیکۆری گرانبەها، جلوبەرگی ڕازاوە، یان ڕووناکییەکی ئاڵۆز.
گرۆتۆڤسکی پێی وابوو کە جەوهەری شانۆ لە “کردەی ئەکتەر” و “ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەقینە”ی نێوان ئەکتەر و بینەردا حەشار دراوە. ئەم میتۆدە، کە لە کتێبە بەناوبانگەکەی (Towardsa Poor Theatrer)ـدا کۆ کراوەتەوە، بووە بناغەیەک بۆ ڕاهێنانی ئەکتەر کە تێیدا جەستە و دەنگی ئەکتەر وەک تاکە ئامرازی سەرەکی دەربڕین بەکار دەهێنران.
لێرەوە دەتوانین باسی گەشتە نهێنییەکان و “شانۆی سەرچاوەکان” بکەین، کە لە کۆتاییەکانی شەستەکان و سەرەتای حەفتاکاندا، گرۆتۆڤسکی قۆناغێکی نوێی لە کارەکەیدا دەستپێکرد کە بە “پاراشانۆ “(Paratheatre) و دواتر بە “شانۆی سەرچاوەکان “(Theatre of Sources) ناسرا. لەم قۆناغەدا، گرۆتۆڤسکی گەشتێکی بەرفراوانی کرد بۆ گەڕان بە دوای ڕەگ و ڕیشەی ڕەسەنی ڕێوڕەسمەکان و کولتوورە کۆنەکاندا. لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە کە پەیوەندیی بە کولتووری کوردەوە هەیە؛ سەرچاوە زانستییەکان، لەوانە کتێبی (Jerzy Grotowski)ـەکەی جەیمس سلۆویاک و جەیرۆ کوێستا و، لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان، پشتڕاستی دەکەنەوە کە گرۆتۆڤسکی ساڵی ١٩٧٠ شەش هەفتەی رێک بە هیندستان و کوردستاندا گەڕاوە. ئەم گەشتە بەشێک بوو لە هەوڵەکانی بۆ دۆزینەوەی ئەو “سەرچاوانەی” کە ڕێوڕەسم و مەشقە کۆنەکان تێیدا ئەنجام دەدرێن؛ پرسیارەکە ئەوەیە کە گرۆتۆڤسکی سوودی لە هەڵپەڕکێی کوردی وەرگرتووە بۆ مەشقەکانی ئەکتەر، بانگەشەیەکی سەرنجڕاکێشە بەڵام پێویستی بە بەڵگەی ڕاست هەیە. لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گرۆتۆڤسکی لە گەشتەکانی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی لە ئێران و ناوچە کوردییەکان، زیاتر سەرنجی لەسەر ڕێوڕەسمە سۆفیگەرییەکان و سەمای عیرفانی بووە. بۆ نموونە، لێکۆڵینەوەیەک بە ناوی (The Importance of Sufi Traditions to Jerzy Grotowski’s Practice) تیشک دەخاتە سەر کاریگەرییەکانی سەمای مەولەوی (Mevlevi dance) و ڕێوڕەسمە سۆفیگەرییەکان لەسەر قۆناغی “شانۆی سەرچاوەکان”ـەکەی گرۆتۆڤسکی. سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە گرۆتۆڤسکی بە ئەنقەست لەسەر ئەو شتانە بێدەنگ بووە کە لەو ناوچانەدا فێری بووە. یەکێک لە لێکۆڵەران ئاماژە بەوە دەکات کە گرۆتۆڤسکی لەبارەی ئەو ڕێوڕەسمە کوردییانەی کە لە ئێران لە ساڵانی ١٩٦٧ و ١٩٧٠ بەشداری تێدا کردوون، بێدەنگ بووە، بەمەش ڕێگەی لە بەدەستهێنانی زانیاری زیاتر لەلایەن لێکۆڵەرانی ڕۆژئاواوە گرتووە. بەڵگەنامەی وە تا ئێستا، هیچ بەڵگەنامەیەکی ڕاستەوخۆ یان نووسراوێکی بڵاوکراوەی گرۆتۆڤسکی یان هاوکارە نزیکەکانی (وەک لودڤیک فلاشن) لە کتێبە سەرەکییەکانی وەک (Towards a Poor Theatre) یان (The Grotowski Source)ـدا نەدۆزراوەتەوە کە بە ڕوونی ئاماژە بە بەکارهێنانی هەڵپەڕکێی کوردی (Kurdish dance) بکات لە مەشقەکانی ئەکتەردا؛ سەرچاوەکان زیاتر جەخت لەسەر کاریگەرییەکانی یوگا، کاتاکالی (Kathakali)، شانۆی نۆی ژاپۆنی (Noh theatre) و، ڕێوڕەسمە سۆفیگەرییەکان دەکەنەوە. هەروەهائەوەی ڕاستە ئەوەیە کە گرۆتۆڤسکی لە ساڵی ١٩٧٠ گەشتی کردووە بۆ کوردستان و بەدوای سەرچاوە ڕەسەنەکانی ڕێوڕەسم و کردە جەستەییەکاندا گەڕاوە. ئەمەش بەشێک بووە لە پڕۆژەی “شانۆی سەرچاوەکان” کە تێیدا هەوڵی دەدا ئەو کردە جەستەییانە بدۆزێتەوە کە دەتوانن کاریگەریی گۆڕانکاری لەسەر ئەکتەر دروست بکەن. بەڵام، بانگەشەی بەکارهێنانی ڕاستەوخۆی هەڵپەڕکێی کوردی لە مەشقەکانیدا، تا ئێستا لەلایەن سەرچاوە ئەکادیمییە سەرەکییەکانی ئینگلیزی و فەرەنسییەوە پشتڕاست نەکراوەتەوە. بێدەنگیی گرۆتۆڤسکی لەسەر ئەو شتانەی لە کوردستان فێری بووە، بووەتە هۆی دروستبوونی ئەم جۆرە گومان و بانگەشانە. ئەوەی زانراوە ئەوەیە کە گەڕانەکەی گرۆتۆڤسکی بۆ سەرچاوە کولتوورییە ناڕۆژئاواییەکان، لەوانەش ئەوانەی لە کوردستان دۆزیویەتیەوە، بەشێکی گرنگ بووە لە پەرەپێدانی فەلسەفەی شانۆیی دوای “شانۆی هەژار”.