محمد لادێ – ههولێر
وشکەساڵی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنیا کێشەیەکی ژینگەیی نییە، بەڵکوو قەیرانێکی فرەڕەهەندە کە ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر ئاسایشی خۆراک، سەقامگیریی کۆمەڵایەتی و، تەنانەت گرژییە سیاسییەکانی ناوچەکە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە لە بنەڕەتدا یەکێکە لە ناوچە هەرە کەمئاوەکانی جیهان، بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە ڕووبەڕووی شەپۆلێکی بەردەوام و هەرە دەگمەنی وشکەساڵی بووەتەوە. ئەم دیاردەیە تەنیا کەمبوونەوەی بارانبارین نییە، بەڵکوو بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و زیادبوونی دیاردەی تۆز و خۆڵبارانیشی لەگەڵدایە، کە بەشێوەیەکی کارەساتبار کاری کردووەتە سەر ئابووری و ژیانی ملیۆنان کەس.
• کەرتە سەرەکییەکان:
• کشتوکاڵ و ئاسایشی خۆراک: وشکەساڵییە توندەکان، بەتایبەتی لە وڵاتانی وەکو عێراق، سووریا و، ئوردن، بوونەتە هۆی لەناوچوونی بەشێکی گەورەی بەرهەمە کشتوکاڵییەکانی وەکو گەنم و جۆ. بۆ نموونە، لە عێراقدا لە هەندێک ساڵدا ڕێژەی لەناوچوونی بەرهەمە بارانپشتەکان گەیشتووەتە نزیکەی ٩٠٪ ئەمە ڕاستەوخۆ نرخی خۆراکی بەرز کردووەتەوە و ملیۆنان کەسی خستووەتە ژێر مەترسیی برسێتی و نائەمنیی خۆراک.
• کەمبوونەوەی سەرچاوە ئاوییەکان: وشکەساڵی بووەتە هۆی دابەزینێکی مەترسیداری ئاستی ئاوی ڕووبارە گەورەکانی ناوچەکە، وەک دیجلە و فورات و، وشکبوونی دەریاچە و زەلکاوە گرنگەکان (وەکو زەلکاوەکانی باشووری عێراق). ئەمە نەک تەنیا کاریگەری لەسەر ئاودێری هەیە، بەڵکوو کارەبای بەرهەمهاتوو لە ڕێگەی بەنداوەکانەوە کەمی کردووە و کێشەی بۆ دابینکردنی ئاوی خواردنەوەی شارە گەورەکان دروست کردووە.
• لێکەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان: شکستی کشتوکاڵی و نەبوونی ئاوی خواردنەوە، بە ناچاری، بووەتە هۆی کۆچی ناوخۆیی لە گوندەکانەوە بۆ شارە قەرەباڵغەکان. ئەم کۆچە ژێرخان و خزمەتگوزارییەکانی شارەکانی زۆر خستووەتە ژێر فشار. هەروەها، کەمیی ئاو گرژییەکانی نێوان وڵاتانی سەرچاوە و وڵاتانی خواروو لەسەر بەشە ئاوی ڕووبارە هاوبەشەکان (وەکو گرژییەکانی نێوان تورکیا، سووریا و عێراق) زیاد دەکات، کە ئەمەش مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەقامگیریی هەرێمی.
بە گشتی، وشکەساڵی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەک “هەستێنەرێکی مەترسی” کار دەکات؛ واتە کێشە و ناکۆکییە کۆمەڵایەتی و سیاسییە کۆنەکان قووڵتر دەکاتەوە.