بەهادین جەلال مستەفا
نووسین یەکێکە لە گرنگترین شێوازەکانی پەیوەندی و گەیاندن، بە هۆی نووسینەوە دەتوانین بیروڕا، زانیاری، هەست و سۆزەکانمان بە شێوەیەکی هەمیشەیی و ورد بە خەڵکی بگەیێنین، تەنانەت ئەوانەش کە لە کات و شوێنی جیاوازدان، بۆ ئەوەی نووسینێکی باش و کاریگەر بێت، پێویستە چەند بنەما و مەرجێکی تێدا ڕەچاو بکرێت: پێش هەموو شتێك دەبێت نووسینەکە ڕوون و لێ تێگەیشتوو بێت، واتە خوێنەر بتوانێت بە ئاسانی لە مەبەست و پەیامەکەی بگات، چونكە بەکارهێنانی وشەی ئاڵۆز و ڕستەی درێژ و ئاڵۆز دەبێتە هۆی سەرلێشێواندنی خوێنەر، دواتر پێوستە زانیارییەکانی نێو نووسینەکە دروست و ورد بن، بەتایبەتی ئەگەر نووسینەکە زانیاریی زانستی یان مێژوویی لەخۆ بگرێت، هەروەها دەبێت ڕێنووس و خاڵبەندی بە دروستی بەکار بهێنرێن بۆ ئەوەی مانای ڕستەکان نەگۆڕێن، لەلایەكی دیكەوە دەبێت نووسین پێکهاتەیەکی ڕێکوپێکی هەبێت، واتە سەرەتا، ناوەڕۆک و کۆتایی، لە سەرەتا (پێشەکی)یەكەی بابەتەکە دەناسێنرێت و سەرنجی خوێنەر ڕادەکێشرێت، ئینجا ناوەڕۆک، بیرۆکە سەرەکییەکان بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕێکخراو باس دەکرێن، هەر بڕگەیەک دەبێت بیرۆکەیەکی سەرەکی لەخۆ بگرێت، کۆتاییش واتا (ئەنجام)، پوختەیەک لەسەر بابەتەکە دەخرێتە ڕوو یان دەرئەنجامێک پێشکەش دەکرێت.
لۆژیکی و پێکەوەبەستن زۆر گرنگە، پێویستە بیرۆکەکان بە شێوەیەکی لۆژیکی پێکەوە ببەسترێنەوە، واتە گواستنەوە لە بیرۆکەیەکەوە بۆ بیرۆکەیەکی دیكە دەبێت سروشتی بێت، دەتوانرێت وشە و دەستەواژەی گونجاو بەکار بهێنرێن بۆ بەستنەوەی ڕستە و بڕگەکان، هاوكات بابەتیبوونی و دوورکەوتنەوە لە لایەنگری (جگە لە نووسینی تایبەت بە بۆچوون)، لە زۆربەی جۆرەکانی نووسیندا، بەتایبەتی نووسینی زانستی و هەواڵ، دەبێت نووسەر بابەتی بێت و دوور بکەوێتەوە لە خستنەڕووی بۆچوونی تایبەتیی خۆی بە شێوەیەکی لایەنگرانە، بەڵام چەند مەرجێك هەن بۆ نووسینێکی باش، لەوانە: ناونیشانی گونجاو، كە دەبێت سەرنجڕاکێش و پوخت بێت و لە هەمان کاتدا ئاماژە بە ناوەڕۆکی بابەتەکە بدات.
ڕەچاوکردنی خوێنەریش زۆر گرنگە، واتا دەبێت نووسەر ئاستی زانیاری و تێگەیشتنی خوێنەر لەبەرچاو بگرێت و بەگوێرەی ئەوە شێوازی نووسینەکەی دیاری بکات.
لەوانەش گرنگتر بەکارهێنانی زمانێکی ڕەوان و خاوێن لە هەڵەی زمانەوانی (ڕێزمان، ڕێنووس، خاڵبەندی)، نابێت تایبەتمەندی و نوێگەری نادیدە بگرین، ئەگەر بابەتەکە ڕێگە بدات، هەوڵ بدرێت بیرۆکەی نوێ یان شێوازی دەربڕینی تایبەت بەکار بهێنرێت بۆ ئەوەی نووسینەکە زیاتر سەرنجڕاکێش بێت.
لەگەڵ ئەمانەشدا، وردبوونەوە لە دەستەواژە و وشە، هەڵبژاردنی وشەی گونجاو و دەستەواژەی جوان دەتوانێت کاریگەریی نووسینەکە زیاد بکات، هەروەها دوورکەوتنەوە لە دووبارەکردنەوەی زۆری وشە. دوای تەواوبوونی نووسینەکە، پێویستە چەند جارێک پێداچوونەوەی بۆ بکرێت بۆ دۆزینەوە و چاککردنی هەڵەکان، هەروەها باشترکردنی شێوازی دەربڕین.
لە كۆتاییشدا، سەرچاوە و بەڵگە (ئەگەر پێویست بوو)، لە نووسینی زانستی و توێژینەوەدا، ئاماژەدان بە سەرچاوەکان مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ پشتگیریکردنی زانیارییەکان و پاراستنی مافی خاوەندارێتی، بە ڕەچاوکردنی ئەم بنەما و مەرجانە، دەتوانین نووسینێکی کاریگەر و بەسوود پێشکەش بکەین کە پەیامەکە بە ڕوونی و دروستی بگەیەنێت.